“Ал-ақоид ал-азудийя”

Рисолани .pdf форматда юклаб олиш

Lotin alifbosida

“АЛ-АҚОИД АЛ-АЗУДИЙЯ”

Азудиддин ал-Ийжий (тахминан 708-756/1308-1355) номи билан танилган зот Абу-л-фазл Азудиддин Абдурраҳмон ибн Аҳмад ибн Абдулғаффор ал-Ийжий (раҳимаҳуллоҳ) Шерозга қарашли ноҳиялардан бири Ийждан бўлган. У усул ал-фиқҳ, калом илми, маоний ва балоғат илмларидан маҳоратли олим сифатида танилган. У бир муддат шофиъий мазҳаби қозиси лавозимида ҳам фаолият юритган, ўзи бой-бадавлат, лекин ўта даражада саховатли инсон бўлган. Аллома Саъдуддин ат-Тафтазоний (р.ҳ.) сингари олимларга устозлик қилган. Унинг кўпгина асарлари ўрта асрлар ва кейинги даврларда ислом диёрлари мадрасаларида асосий дарслик дастурларига киритилган эди. Жумладан, калом илмига оид иккита асари “ал-Ақоид ал-Азудийя” ва “ал-Мавоқиф” кабилар ашъарий-мотуридий таълимотини ўрганишда муҳим қўлланмалар ҳисобланади.

“ал-Ақоид ал-Азудийя”да ўзининг қисқа ва содда иборалари ила ақидавий масалаларнинг энг муҳимларига тўхталишга ҳаракат қилинган. Унга ўндан ортиқ шарҳлар, шарҳларга эса бир қанча эътиборли ҳошия-изоҳлар битилган. “ал-Ақоид ал-азудия” борасида унинг энг эътиборли шарҳини ёзган Мулла Жалол ад-Даввоний (р.ҳ.) бундай деган:

ان العقائد العضدية لم تدع قاعدة من اصول العقايد الدينية الا و اتت عليها و لم تترك من امهاتها و مهماتها مسئلة الا و قد صرحت بها او اومات اليها

“Албатта “ал-Ақоид ал-азудийя” диний ақидаларнинг асосларидан бирор қоидани ташлаб кетмаган, фақат уни келтириб ўтган; диний ақидаларнинг оналари ва муҳимларидан бирорта масалани тарк қилмаган, дарҳақиқат уни очиқ айтиб кетган ёки унга ишора қилиб ўтган (Жалолиддин ад-Даввоний. Мулла Жалол маъа ҳавоший Охунди Шайх. – Лакнау: Наволкишвар, 1910. – Б. 4).

“ал-Ақоид ал-азудийя” Мовароуннаҳр мадрасаларида калом илмидан асосий дарслик сифатида ўқитилган ва талабаларга ёдлатилган. Шунингдек, унга битилган шарҳ “Шарҳ Мулла Жалол” ҳам охирги босқичда сабоқ берилган. Ушбу асарда кўтарилган масалаларни билиш бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотган эмас.

Ҳамидуллоҳ Беруний.  

 

«العقائد العضدية»

بسم الله الرحمن الرحيم

Бисмиллаҳир роҳманир роҳим.

قال رسول الله صلى الله عليه و سلم: «ستفترق أمتى ثلثا و سبعين فرقة، كلّها فى النار، الا واحدة». قيل: «و منهم؟». قال: «الذين هم على ما انا عليه و اصحابى

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Яқинда умматим етмиш уч фирқага бўлиниб кетади. Уларнинг биттасидан ташқари ҳаммаси дўзахдадир”. “Улар кимлар?”, дейилди. Ул зот дедилар: “Улар шундайларки, мен ва саҳобаларим устида бўлган йўлдадирлар!”.

(Мазкур ҳадиси шариф саҳиҳ бўлиб, турли иборалар билан келтирилган. Уни Абу Довуд, 2/4596-4598; Термизий, 5/2640; Ибн Можа, 4/3991; Аҳмад, 2/8377; Ибн Ҳиббон, 14/6247; Табароний, 8/7659; Байҳақий, 2/21429; Абу Яъло, 10/5910; Баззор, 2/6241; Ибн Абу Шйба, 7/37892; Абдурраззоқ, 10/18674 каби муҳаддислар ривот қилганлар).

و هذه عقائد الفرقة الناجية، و هم الأشاعرة

Бу нажот топувчи фирқанинг ақидалари бўлиб, улар ашъарийлардир!

أجمع السلف من المحدثين و ائمة المسلمين و اهل السنة، على انّ العالم حادث، كان بقدرة الله تعالى بعد ان لم يكن، و على انّ العالم قابل للفناء، و على انّ النظر فى معرفة الله تعالى واجب شرعا، و به يحصل المعرفة، و لا حاجة الى المعلم

Муҳаддислардан, мусулмонларнинг имомлари ва суннат аҳлидан бўлган салаф (олдин ўтган)лар шуларга ижмоъ қилганлар:

Албатта олам пайдо бўлгандир. У бўлмаганидан кейин Аллоҳ таолонинг қудрати ила бўлган. Албатта олам фонийликни қабул қилувчидир.

Аллоҳ таолонинг маърифатига назар солиш шаръан вожибдир. У билан маърифат ҳосил бўлади, (бу борада) муаллимга ҳожат йўқ.

(Яъни, Аллоҳни таниш ва уни биру бор деб билиш учун ўргатувчи муаллимга эҳтиёж йўқ, чунки, Аллоҳ таоло ақл неъматини бериб қўйган. Модомики, ақл бор экан, уни ишлатиб Аллоҳни бир ва бор деб билиш лозим, акс ҳолда масъул бўлинади).

و على انّ للعالم صانعا قديما، لم يزل و لا يزال، واجبا وجوده لذاته، ممتنعا عدمه بالنظر الى ذاته، لا خالق سواه، متصفا بجميع صفات الكمال، منزه عن جميع سمات النقص

Албатта олам учун қадим – доим бўлган ва ҳамиша бўладиган, ўз зоти учун мавжудлиги вожиб, унинг зотига назар солинса йўқ бўлиши имконсиз бир яратувчи бор. Ундан бошқа холиқ – яратувчи йўқ. У комиллик сифатларининг ҳаммаси билан сифатланган, ноқислик белгиларининг барчасидан покланган зотдир.

فهو عالم بجميع المعلومات، قادر على جميع الممكنات، مريد لجميع الكائنات، متكلم، حىّ، سميع، بصير، و هو منزه عن جميع سمات النقص، و لا شبه له، و لا ندّ له، و لا مثل له، و لا ضدّ له، و لا شريك له، و لا ظهير له، و لا يحلّ فى غيره، و لا يقوم بذاته حادث، و لا يتحد لغيره، ليس بجوهر، و لا عرض، و لا جسم، و لا حيز، و لا فى جهة، و لا يشار اليه بهنا و هناك، و لا يصحّ عليه الحركة و الانتقال، و لا الكذب

Бас, у жами маълумотларга олимдир, жами мумкинотларга қодирдир, коинотнинг ҳаммаси учун хоҳловчидир. У гапирувчи, тирик, эшитувчи, кўрувчидир. У ноқислик белгиларининг барчасидан покланган зотдир. Унинг учун ўхшаш йўқ, монанд йўқ, Унинг мисли йўқ, зидди йўқ, шериги йўқ, кўмакчиси йўқ. Бошқага сингиб кетмайди. Зотига бирор пайдо бўлувчи барпо бўлолмайди. Бошқага бирлашиб кетмайди. У жавҳар (модда, материя) эмас, араз (аксиденция, симптом) ҳам эмас; жисм ҳам эмас; бирор тарафда ҳам эмас; бирор жиҳатда ҳам эмас; Унга бу ерда ва у ерда деб ишора қилиб бўлмайди; Унга ҳаракат ва кўчиш, билимсизлик (нисбати) ва ёлғон дуруст бўлмайди.

و هو تعالى مرئى للمؤمنين يوم القيامة من غير موازاة و مقابلة و جهة

У (Аллоҳ) қиёмат куни мўъминларга рўпарама-рўпарасиз, қарама-қарши туришсиз ва бирор жиҳатсиз кўрингувчи олий бўлган зотдир.

ما شاء الله كان و ما لم يشاء لم يكن

Аллоҳ нимани хоҳласа бўлади, нимани хоҳламаса бўлмайди.

فالكفر و المعاصى بخلقه و ارادته لا برضاه

Бас, куфр ва гуноҳлар унинг яратиши ва иродаси биландир, унинг ризоси билан эмас.

غنى لا يحتاج الى شئ فى ذاته و صفاته، و لا حاكم عليه، و لا يجب عليه شئ كاللطف و الاصلح و العوض على الآلام، و لا يجب الثواب عليه فى الطاعة، و لا العقاب فى المعصية، بل ان اصاب فبفضله و ان عاقب فبعدله، و لا قبح منه، و لا ينسب فيما يفعل و يحكم الى جور و ظلم

У (Аллоҳ) беҳожатдир, ўз зоти ва сифатларида бирор нарсага муҳтож бўлмайди. Унинг тепасида ҳоким йўқ, унга лутф қилмоқ ва яхшиламоқ, аламларга тақдирламоқ каби нарсалар вожиб бўлмайди. Унга тоатда савоб бериш ва маъсиятда жазо бериш вожиб бўлмайди, балки агар савоб берса, ўзининг фазли билан, агар жазо берса, ўзининг адолати ила бўлади. Ундан қабиҳлик содир бўлмайди, қиладиган ва ҳукм этадиган нарсаларида жаврга ва зулмга нисбат қилинмайди.

يفعل الله ما يشاء و يحكم ما يريد، و لا غرض لفعله، راعى الحكمة فيما خلق، و امر تفضلا و رحمة لا وجوبا

Аллоҳ хоҳлаган нарсасини қилади, истаган нарсасига ҳукм қилади. Унинг феълида ғараз йўқ. У яратган нарсасида ҳикматга риоя қилувчидир. Марҳамат ва яхшилик юзасидан амр қилади, мажбурийлик юзасидан эмас.

و لا حاكم سواه  فليس للعقل حكم فى حسن الاشياء و قبحها، و كون العقل سببا للثواب و العقاب ، فالحسن ما حسنه الشرع و القبح ما قبحه الشرع. و ليس للفعل صفة حقيقية او اعتبارية باعتبارها حسن او قبيح، و لو عكس لكان الامر بالعكس

Ундан бошқа ҳукм қилувчи йўқ. Бас, ақл учун нарсаларнинг яхшилиги ва ёмонлиги борасида ҳукм йўқ. Ақлнинг борлиги савоб ва жазо учун сабабдир. Демак, яхшилик шариат яхши деган нарса, ёмонлик эса шариат ёмон ҳисоблаган нарсадир. Феъл учун яхшилик ёки ёмонлик эътибори билан ҳақиқий ёки эътиборий сифат бўлмайди. Агар акси бўлса, иш акси билан бўлади.

و هو غير متبعض و لا متجز، و لا حد له، و لا نهاية له، و صفاته واحدة بالذات، غير متناهية بحسب التعلق، فما وجد من مقدوراته قليل من كثير ، و له الزيادة و النقصان فى مخلوقاته

У (Аллоҳ) бўлинган эмас, бўлакларга ажратилган эмас; унинг ҳадди йўқ, унинг ниҳояси йўқ. Унинг сифатлари зоти билан бирдир, боғлиқлик жиҳати ила туганмасдир. Бас, тақдир қилганларида мавжуд нарса кўпдан оз бўлур; унинг яратганларида зиёдалик ва камчилик топилур (Унинг ўзида топилмас).

و لله تعالى ملائكة لا يذكر و لا يؤنث ذو أجنحة مثنى و ثلث و رباع، منهم جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل عليهم السلام، لكلّ منهم مقام معلوم، لا يعصون الله ما امرهم و يفعلون ما يؤمرون

Аллоҳ таолонинг фаришталари бор; улар эркак ҳам бўлмайди, аёл ҳам бўлмайди; улар иккитадан, учтадан ва тўрттадан қанотлар соҳибидирлар. Жаброил, Микоил, Исрофил ва Азроил алайҳимуссалом улардандир. Улардан ҳар бири учун маълум мақом бор, Аллоҳга амр қилган нарсасида осий бўлмайдилар, буюрилган нарсаларни қиладилар.

و القرآن كلام الله تعالى غير مخلوق، و هو المكتوب فى المصاحف، و المقروء بالالسن، و المحفوظ فى القلوب، و المكتو غير الكتابة، و المقرؤ غير القراءة، و المحفوظ غير الحفظ

Қуръон Аллоҳ таолонинг яратилмаган каломидир. У (Қуръон) мусҳафларда ёзилган, тиллар билан ўқилган, дилларда сақлангандир. Ёзилган китобатдан бошқа, ўқилган қироатдан бошқа, сақланган ҳифздан бошқадир.

(Яъни, Қуръоннинг аслий маъноси ва асли Аллоҳ таолонинг калом сифатидир. Унинг сифати эса азалий ва абадийдир. Абадий ва азалий нарса эса ҳодис – янги яратилган, кейин пайдо бўлган эмас. Ўқиш, ёзиш, китоб кабилар эса ҳодисдир).

و اسماء الله تعالى توقيفية، فلا يجوز اطلاق اسم عليه تعالى ما لم يرد به اذن الشرع

Аллоҳ таолонинг исмлари тўхтатиб қўйилгандир. Бас, шариат изни келмаган нарсани У таолога ном қилиб айтиш жоиз бўлмайди.

(Тўхтатиб қўйилган дегани (“тавқифия”) Аллоҳ таолонинг шариатда келган ва рухсат берилган исмлари билан аташ керак бўлади, деганидир. Масалан, Аллоҳ “шофий” – шифо берувчидир, табиб эмас, Аллоҳнинг ато қилувчи  “раззоқ”, “воҳиб” каби сифатлари бор, лекин уни сахий исми билан атаб бўлмайди).

و المعاد حق، يحشر الاجساد و يعاد فيها الارواح، و كذا المجازات و المحاسبة و الصّراط حق، و الميزان حق، و الجنة حق، و النار حق

Қайтиш куни ҳақдир; жасадлар тўпланади, уларга руҳлар қайтарилади. Шунингдек, жазо-мукофат бериш, ҳисоб-китоб қилиш ва сирот ҳақ, тарози ҳақ, жаннат ҳақ, дўзах ҳақ.

و يخلد اهل الجنة فى الجنة، و اما الكافر فيخلد فى النار مطلقا، و لا يخلد المسلم صاحب الكبيرة فى النار، بل يخرج آخرا الى الجنة تفضلا لا وجوبا

Жаннат аҳли жаннатда доим қолади; кофир эса дўзахда мутлақо абадий қолади. Катта гуноҳ эгаси бўлган мусулмон дўзахда абадий қолмайди, балки охири жаннатга фазл бериш ўлароқ чиқарилади, мажбурийликдан эмас.

و العفو عن الصغائر و الكبائر بلا توبة جائز

Кичик ва катта гуноҳлардан тавбасиз авф қилиш жоиз.

و الشفاعة حق لمن اذن له الرحمن، و شفاعة رسول الله صلى الله عليه و سلم لاهل الكبائر من امته، و هو مشفع فيهم و لا يردّ مطلوبه عليه الصّلوة و السلام

Шафоат Раҳмон рухсат берган кимса учун ҳамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг умматидан катта гуноҳ аҳли учун шафоат қилишлари ҳақдир. У улар ичида шафоат қилувчидир, у алайҳиссалоту вассаломнинг талаб қилгани қайтарилмайди.

و عذاب القبر حق، و سوال منكر و نكير حق

Қабр азоби ҳақ, Мункар ва Накирнинг саволи ҳақдир.

و بعثة الرّسل بالمعجزات من لدن آدم عليه السّلام الى نبيّنا محمد صلى الله عليه و سلّم حق. و محمد صلى الله عليه و سلم خاتم الانبياء، و لا نبى بعده، و الانبياء معصومون من الكفر و من الكبائر عمدا و هم افضل من الملائكة العلوية

Пайғамбарларнинг мўъжизалар ила юборилиши Одам алайҳиссалом олдидан то Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламгача ҳақдир. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам пайғамбарларнинг тугатувчисидирлар, ундан кейин пайғамбар йўқ. Пайғамбарлар куфрдан ва қасддан катта гуноҳ қилишдан сақлангандирлар. Улар олий фаришталардан афзалдирлар.

و اهل بيعة الرضوان و اهل غزات بدر من اهل الجنة

Ризвон байъати қатнашувчилари ва Бадр ғазоти қатнашувчилари жаннат аҳлидандирлар.

و كرامات الاولياء حق، يكرم الله تعالى بها من يشاء و يختصّ برحمته من يريد

Авлиёларнинг кароматлари ҳақдир. Аллоҳ таоло у билан хоҳлаган кимсани икром қилади ва истаган кимсани ўз марҳамати ила хослайди.

و الامام الحق بعد نبيّنا صلى الله عليه و سلم ابو بكر الصديق رضى الله عنه، و لم ينصّ رسول الله صلى الله عليه و سلم على خلافة احد، ثم عمر الفاروق، ثم عثمان ذو النورين، ثم علىّ المرتضى، رضوان الله تعالى عليهم اجمعين. و الأفضليّة بهذا الترتيب. و معنى الأفضليّة اكثر ثوابا عند الله تعالى بما كسب من خير، لا انه أعلم و أشرف نسبا، و ما أشبه ذلك

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламдан кейинги имом Абу Бакр ас-Сиддиқ разийаллоҳу анҳу экани ҳақдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бирор кимсанинг халифалигига матн (далил-ҳужжат) қолдирмаган. Сўнгра Умар ал-Форуқ, сўнг Усмон Зу-н-нурайн, сўнг Али ал-Муртазодир. Аллоҳ таолонинг розичилиги уларнинг ҳаммасига бўлсин. Афзаллик ушбу тартиб биландир. Афзалликнинг маъноси Аллоҳ таолонинг олдида яхшиликдан орттирган ишларида савобнинг кўпроқ бўлгани. Энг олим бўлиш, насаб жиҳатдан шарафлироқ бўлиш ва шунга ўхшашларда эмас.

و الكفر عدم الايمان، و هو التصديق بما علم مجئ النبى به ضرورة

Куфр имоннинг йўқлигидир. У (имон) эса Пайғамбар (алайҳиссалом) келтирганларини иложсиз билинадиган нарсаларни тасдиқлашдир.

(Имонни фақат тасдиқлаш деб ифодалаш ашъарийларга хосдир, мотуридийлар имонни дилдан тасдиқлаш ва тилдан иқрор қилиш деб тушунадилар).

و لا يكفر احد من اهل القبلة، الا بما فيه نفى الصانع القادر المختار العليم، و بما شرك، او انكار نبوّة، او انكار ما علم محمد صلّى الله عليه و سلم ضرورة، او انكار امر مجمع عليه قطعا، كأركان الخمسة للاسلام، و استحلال المحرّمات. و امّا غير ذلك، فالقائل ه مبتدع، و منه التجسّم

Қибла аҳлидан бирортаси кофир дейилмайди. Фақат, унда қодир, ихтиёр қилувчи ва билувчи Яратувчини инкор қилиш бўлганда, ширк нарсада ёки пайғамбарликни инкор қилганда ёки Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ҳақиқатдан билинган нарсанинг инкори бўлганда ёки исломнинг беш аркони каби қатъий ижмоъ қилинган ишнинг инкори бўлганда, ҳаром қилинганни ҳалол санаш содир бўлганда мустаснодир. Аммо булардан бошқасида, бас, айтувчи мубтадеъдир. Мужассималик (Аллоҳни жисмга ўхшатиш) ундандир.

(Қатъий билинган, шариатда борлигига иттифоқ қилинган, мужтаҳидлар олдида ҳеч қандай ихтилофсиз бўлган нарсаларни инкор қилиш куфр ҳисобланади. Бошқа ишларда эса мубтадеъ – бидъатчи бўлиб қолади. Муаллиф фикрича, мужассималик, яъни “Аллоҳ ўзига хос жисм, бошқа жисмларга ўхшамайди”, деган ақида ҳам бидъатчиликдир).

و التوبة واجبة، و هى مقبولة لطفا من الله تعالى، لا وجوبا

Тавба қилиш вожибдир. У Аллоҳ таолодан лутф ўлароқ мақбулдир, бу мажбурийликка кўра эмас.

(Яъни, тавбаларни қабул қилишни Аллоҳ таоло ваъда қилган. Бу эса Унинг бандаларга кўрсатилган лутфи-икроми бўлиб, тавбаларни қабул қилишга У мажбур эмас).

و الأمر بالمعروف و النهى عن المنكر يتبع لما يؤمر به، فان كان واجبا فواجب الأمر به، و ان كان مندوبا فمندوب. و شرطه ان لا يؤدى الى الفتنة، و ان يظنّ قبوله

Танилганга буюриш ва инкор қилингандан қайтариш (амри маъруф ва наҳйи мункар) буюрилган нарсага тобеъ бўлади. Демак, агар вожиб бўлса, унга буюриш вожиб бўлади, агар мандуб (мустаҳаб) бўлса, унга ҳам мустаҳаб. Унинг шарти фитнага олиб бормасин ва уни қабул этиши гумон қилинган бўлсин.

و لا يجوز التجسّس

Жосуслик қилиш (бировнинг айбини ахтариш) жоиз бўлмайди.

ثبّتك الله تعالى على هذه العقائد الصحيحة، و رزقك و وفّقك العمل بما يحب و يرضى

Аллоҳ таоло сени ушбу тўғри ақидаларга барқарор айласин ва сени Ўзи севган ва рози бўлган нарсага ризқлантирсин ва муваффақ қилсин!

Тамом.

Яна бўлимга тегишли...

Фикр билдиринг

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *