«Ҳизбут-таҳрир» фитнасидан огоҳлантириш

Мақолани .pdf форматида юклаб олиш

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм

Муқаддима

Hizbut-tahrir fitnasidan ogohlantirishАллоҳ таолога ҳамду сано айтамиз ва фақат Уни мақтаймиз, Ундангина мадад тилаймиз, гу­ноҳларимизни мағфират этишини, нафсимиз бузуқликларидан ва амалларимиз ёмонликларидан паноҳига олишини ўтинамиз. Кимни Аллоҳ ҳидоят этса, ҳеч ким уни адаш­тира олмас. У адаштирганни эса, ҳеч ким ҳидоят этолмас. Гувоҳлик берамизки, Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, У ёлғиз, шериксиз Зотдир. Гувоҳлик берамизки, Муҳаммад (алайҳиссалом) Унинг бандаси ва расулидир. У зотга, аҳли оила­ларига, асҳобларига ва уларга гўзал амаллар билан қиёматга қадар эргашган барча мўминларга Аллоҳнинг кўпдан-кўп салоту саломи бўлсин!

Аммо баъд…

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) олдин­дан огоҳ этганларидек, ислом уммати кўпгина оқимларга бўлиниб кетганини аянчли воқелигимиз тасдиқламоқда. Диний саводи йўқ оддий мусулмон­ларни-ку тушунса бўлади, энг ачинарлиси, баъзи илм эгалари ҳам ихтилофли масалаларда Қуръони карим ва Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг суннати мутаҳҳараларига мурожаат этмай қўйдилар. Натижада уммат ҳақли равишда турли мусибат ва фалокатлар гирдобида қолдики, уларнинг чинакам кўлами ва оқибатлари ёлғиз Аллоҳга аён.

Айни пайтда, мусулмон уммат аҳволини ўнглашни даъво қилувчи турли фирқалар пайдо бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзини энг холис ва энг тўғри жамоа эканини ҳамда Қуръон ва суннатга энг мувофиқ бўлгани сабабли ҳамма унга эргашмоғи лозимлигини, акс ҳолда нажот йўқлигини таъкидлаётир.

Улар қаршисида ҳайратда қотган мўмин киши эса қуйидаги саволларга жавоб излаб жони ҳалак:

Қуръон ва суннатда бу ихтилоф ва муаммолар ечими борми?

Қайси жамоанинг шу ечимлар тўғрисидаги баёни ҳақиқатга яқин?

Агар жамоалар адашган бўлса, хатолари нима­лардан иборат?

Мусулмонлар бугун кимга эргашмоқлари лозим?

Динига хизмат қилмоқчи бўлган мўмин нима қилиши керак?

Айни саволларга қониқарли ва холисона жавоб топиш бугунги кунда мусулмонлар учун, дарҳақиқат, энг муҳим ва долзарб масала бўлиб қолмоқда.

Биз ҳам шу майдонда динига содиқ ва муҳаб­батли кишилар қатори, арзимас бўлса-да, холис хизматимизни тақдим этишни ўзимиз учун шараф деб билдик. Айни мавзуда диндош биродар­ларимизга етказмоқчи бўлган фикрларимиз талайгина. Фақат бунга илмий савиямиз кифоя қилмаслигидан чўчиб, шу кунгача уларни қоғозга туширишга журъат этмагандик.

Эътиборингизга ҳавола қилинаётган китоб ҳақида тўхталадиган бўлсак, унда, асосан, кўзга кўринган тоифалардан бири – “Ҳизбут-таҳрир” ва унинг хато тушунчалари тўғрисида сўз юритилди. Биз бу китобда фақат – назаримизда ойдинлик киритишга энг зарур бўлган – йирик ва муҳим мавзуларнигина ёритишга ҳаракат қилиб, иккиламчи масалаларга тўхтаб ўтирмадик. Хусусан, уларнинг оят-ҳадисни билиш ва тушунишдаги баъзи қусурлари, ибодат, ахлоқ, зикрлар борасидаги талай камчиликлари ҳамда дунёвий билим ва умумий дунёқарашдаги, гоҳида ўта кулгили нуқсонлари тўғрисида китобда деярли гапирилмади.

Бинобарин, “Ҳизбут-таҳрир” ҳақида ёзганла­римиз – улар тўғрисида айтишимиз мумкин бўлган фикрларнинг ҳаммаси эмас. Аслида, бу тоифанинг ҳар бир китобини алоҳида танқид қилиш, ҳар бир тойилиши тўғрисида батафсил тўхталиб, дақиқ хатоларигача баён қилиш мумкин.

Барчага маълумки, мураккаб жоҳиллик билан касалланган кимсалар одатда ўз жоҳиллигини тан олгиси келмайди. Бундайларга ҳақиқатни минг бор исбот қилсанг ҳам бефойда. Дониш­мандлар ҳам бундай “нусхалар”дан фақат қочиб қутулишни тавсия этадилар. Бизнинг-да бундай мутакаббир гумроҳларга таъсир этишдан умидимиз катта эмас.

Аммо илмсиз бўлса-да, лекин ўзининг билим даражасини яхши англайдиган, қилаётган хатосини холис ва тушунарли исботлаб берилган тақдирда гумроҳликда давом этавериш ғирт аҳмоқлик бўлишига ақл-фаросати етадиган, ҳақни танишдан қочмайдиган мухлис инсонлар ҳам йўқ эмас. Фақат улар бугунги тоифаларнинг бир-бирига тескари чақириқлари билан рўбарў қолганларида, қай бирига эргашишни билмай гангиб қоладилар.

Китоб кенг мусулмонлар оммасига мўлжалланган бўлса-да, ана шундай мухлис инсонлар ундан ўзлари учун бошқаларга қараганда кўпроқ фойда олажаклар деган умиддамиз.

Мақсадимиз Аҳли сунна вал жамоа олимларининг фикрларини сизларга етказишдир.

Энди китобда риоя этилган баъзи тартибларга эътиборингизни қаратмоқчимиз:

Қуръон ва ҳадис маъноларининг ўзбек тилидаги ифодаланиши қуйидаги тарзда берилди:

Қуръон оятлари маъносини қалин ҳарфларда берилди. Бунда асл арабий матнда мавжуд бўлмаган, лекин муфассир олимлар “шу назарда тутилган” деб айтган сўзларни зарурий ўринларда ингичка ётиқ ҳарфларда қавсларсиз берилди.

Ҳадислар маъносини қалин ётиқ ҳарфларда берилиб, унда ҳам асл арабий матнда бўлма­ган, лекин муҳаддис олимлар ўз шарҳларида “шу назарда тутилган” деб айтган сўзларни зарурий ўринларида ингичка ётиқ ҳарфларда қавсларсиз берилди.

Матнлар маъносини ўзбек тилида тушунишга ёрдам берадиган қўшимча сўзларни ва таржиманинг бошқа вариантларини (қавслар ичида) келтирилди.

Бошқа китоблардан олимларнинг сўз ва фикр­ларидан иқтибослар келтирилганда “иқтибос:” ва “иқтибос тугади” сўзлари орасида келтириб ўтилди. Қисқа иқтибослар одатда ингичка ётиқ ҳарфлар билан, катта иқтибослар эса – аслий китобда қандай келган бўлса, шундайлигича берилди.

Бирон иқтибос орасида ё унинг ортидан ўзи­миздан изоҳ ёҳуд қўшимча киритган бўлсак, уни /ётиқ/ ёки (оддий) қавслар орасида ингичка ётиқ ҳарфларда ёзилди.

Сўзимиз охирида алоҳида таъкидлашни истардикки, баҳс юритилган мавзуларда бирон қаттиқроқ иборага дуч келсангиз, билингки, бунда айнан кимнингдир нафсониятига тегиш кўзда тутилмаган, фақат бошқача сўзлар танланган тақдирда, таъсирга эга бўлмаслиги эҳтимолидан келиб чиқилган, холос.

Парвардигоро! Сен айбу нуқсонлардан поксан. Сенинг ҳамдинг билан тасбеҳлар айтамиз. Гувоҳлик берамизки, Сендан ўзга илоҳ йўқдир! Сендан мағфират сўраймиз ва Сенга тавбалар қиламиз.

Иккинчи қисм

“Ҳизбут-таҳрир” хатолари ҳақида
(ўз китобларига кўра)

Китобимизнинг бу қисмида “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳининг омма мусулмонлар эътирозига сабаб бўлган диний ва сиёсий қарашлари, уларнинг асослари ва уларга нисбатан Аҳли сунна вал жамоа олимларининг муносабатлари ҳақида сўз юритамиз. Баҳсимиз бўш бўлмаслиги ва туҳмат кўринишини олмаслиги учун “фалончининг айтишича” каби қуруқ гаплардан йироқ бўлиб, “Ҳизбут-таҳрир” тўғрисидаги сўзларимизни уларнинг ўзларига тегишли китоблардан олинган иқтибослар билан мустаҳкамлаймиз.

Авваламбор, мавзуга киришиш олдидан бугунги кунда Аҳли сунна вал жамоа олимларини ҳамда кўпчилик оддий мусулмонларни ташвишга сола­ётган “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳига қўйилмиш асосий айблардан бир нечтасини келтириб ўтамиз:

“Ҳизбут-таҳрир” ақидавий масалаларда Аҳли сунна вал жамоа ақидасига зид равишда фикр юритиб, содда ва илмсиз мусулмонларни адаштиради.

“Ҳизбут-таҳрир” ўз ақидасида асосан ислом тарихида адашган фирқалар дея танилмиш “мўта­зила” ва “қадария” тоифаларининг фосид қоидалари ва фикрларига таянади.

“Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи аъзолари ўз раҳба­рияти тўғрисида фақат “ҳусни зонн”, яъни чиройли гумон қилаверишлари оқибатида – уларни хатодан маъсумлик даражасига чиқариб қўядилар. Уларга бўлган ҳурматни “шахсга сиғиниш” даражасига кўтарадилар.

“Ҳизбут-таҳрир” уламолари Қуръон ва суннат­ни ўз хато ақидаларига мувофиқлаштиришни истайдилар. Бошқача тушунтирсак, улар Қуръони карим ва Саҳиҳ суннат йўлига юриш ўрнига, Қуръони карим билан Саҳиҳ суннатни ўзларининг йўлларига, мазҳабларига юргазишни хоҳлайдилар.

Улар Қуръон оятлари тафсирида ҳамда ҳадислар шарҳида шундай ғайриоддий таъвилот ва мулоҳаза­лар келтирадиларки, аслида, айни матнларнинг муроди тамоман бошқа нарса бўлиб, гоҳида ҳатто булар айтганининг акси назарда тутилган бўлади.

“Ҳизбут-таҳрир” уламолари ўз таъвилларига одатда ҳеч бир ҳужжат келтирмайдилар. Минг­лаб саҳиҳ ҳадислар мавжуд бўла туриб, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан аниқ ва саҳиҳ ривоятларни келтирмайдилар. На саҳобалардан, на тобеъинлардан ва на уларнинг атбоъларидан бирон асар тақдим этмайдилар. Барча Ислом уммати бирдек тан олган Аҳли сунна вал жамоа уламолари ижтиҳодларидан ва айтган сўзларидан мисол келтирмайдилар.

Умуман олганда, биз фақат айрим нарсалар­нигина зикр қилдик, холос. Шуни алоҳида таъкид­лаймизки, агар уларнинг кўплаб содда мусулмонларни йўлдан уриш ва адаштиришда фаол “хизматлари” бўлмаганида эди, улар ҳақида ёзиб ёхуд гапириб вақтимизни ҳам зое қилмаган бўлардик.

* * *

 Сизлардан бир жамоат бўлсин…

Баҳсимизни “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳининг ташкил этилиши асослари билан танишишдан бошлаймиз.

“Ҳизбут-таҳрир” нашрларидан бири бўлган “Сиёсий фикрлар” китобида, “Ҳизбут-таҳрир”ни ташкил этиш, аслида, Ислом умматига Қуръони каримнинг Оли Имрон сураси, 104-оятининг қатъий талаби билан фарз эканлигидан келиб чиқади деган ғояга урғу берилади. Иқтибос:

Аллоҳ таоло мусулмонларни яхшиликка даъват этиш, амри маъруф, наҳйи мункар қилиш ва ҳоким­ларни муҳосаба[1] қилишга буюргани каби, айни шу ишларни уюшма сифатида бажарадиган сиёсий уюшма ташкил этишга ҳам буюрди. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

Сизлардан яхшиликка даъват этадиган, амри маъруф ва наҳйи мункар ишларини олиб борадиган (бир) уммат бўлсин!”

Яъни, эй мусулмонлар, ўзларингдан икки ишни бажарадиган жамоат ташкил қилинглар, бу ишнинг бири исломга даъват этиш, иккинчиси маъруфга буюриш ва мункардан қайтаришдир.

Жамоат ташкил этиш учун бўлган бу талаб қатъий талабдир… Бинобарин, оятдаги буйруқ вожиб маъносида бўлиб, жамоат ташкил этиш мусулмонларга фарзи кифоядир… Аллоҳ мусулмон­лардан шу икки ишни бажариш учун ораларидан жамоат ташкил этишни талаб қилди. Демак, оятдаги буйруқ ушбу икки ишга эмас, жамоат ташкил қилишга қаратилгандир.

Жамоат эса жамоат сифатида иш бажара олиши ва жамоат сифатида қолиши учун муайян ишлар амалга ошиши зарур. Жамоат… аъзолари уюшма бўлишлари учун ўртани боғлаб турадиган робита мавжуд бўлиши шарт… Жамоат “жамоат” сифатини олмоғи учун итоат этиш вожиб бўлган амир ҳам лозимдир.

Бу икки сифат, яъни робита ва амирнинг мавжуд бўлиши: “Сизлардан бир жамоат бўлсин” маъно­сидаги оятнинг ўртани боғлаб турадиган робита ва итоати вожиб бўлган амирга эга жамоат бўлсин, деган маънода эканлигини англатади… Шундан маълум бўляптики, бу оят ҳизб ёки уюшма, ёки жамият, ёки ташкилот ташкил этишга буюряпти.

Оят сиёсий ҳизб ташкил этишга буюряпти. Чунки у жамоат ишини аниқ кўрсатиб берган. У иш эса Исломга даъват этиш ва маъруфга буюриш, мункардан қайтаришдир.

Маъруфга буюриш ва мункардан қайтариш иши умумий бўлиб, ҳокимларни амри маъруф, наҳй мункар қилишни ҳам ўз ичига олади. Бунинг маъноси уларни муҳосаба қилиш демакдир. Ҳокимларни муҳосаба қилиш сиёсий иш бўлиб, уни сиёсий ҳизблар бажаради ва бу уларнинг энг муҳим ишларидандир.

Демак, оят Исломга даъват этиш, маъруфга буюриш, мункардан қайтариш ва ҳокимларни қилган иш ва тасарруфларида муҳосаба қилиш учун сиёсий ҳизблар ташкил қилишга далолат қиляпти /иқтибос тугади/.

Ушбу иқтибосда бизни қониқтирмаётган жиҳати – ҳизб муассисларининг оят ҳукмига кўра мусулмонлар бир-бирларини маъруфга буюриш ва мункардан қайтаришлари лозим дегани эмас, албатта. Ҳокимларни амри маъруф ва наҳй мункар қилиш лозим деб таъкидлашларида ҳам эмас. Бу маъно тўғрилигини ҳамма тан олади. Чунки, аслида, амри маъруф ва наҳй мункар – мусулмон уммат зиммасидаги шундай бир муҳим рисолатки, шунинг учунгина бу уммат ҳаёт майдонига чиқарилган.

Лекин масала бошқа тарафда.

Маълумки, Тақиюддин Набаҳоний “Ҳизбут-таҳрир” партиясини 1953 йилда, яъни ҳижрий 1372 йилда ташкил этган. Ўшанда Расулуллоҳ (соллал­лоҳу алайҳи ва саллам) вафот этганларидан сўнг, тахминан, 1362 йил ўтган эди. Демак, бу иқтибосда эсга олинган ҳукм ҳаққоний бўлса, нима деб ўйлайсиз, шунча вақт, 1362 йил – қарийб 14 аср давомида, ислом умматида ҳеч ким бу оятга амал қилмай келганмикин?! Чунки Расулуллоҳдан кейин Абу Бакр даврида ҳам, Умар даврида ҳам, кейинроқ, умавийлару аббосийлар даврида ҳам, қўйингки, охирги усмонли халифалар давригача ҳеч бир замонда мусулмон олимлар тарафидан ушбу оятга амал қилиш мақсадида алоҳида бир жамоа тузиб, бир кишини унга амир этиб сайлаш фикри кўтарилмаган. Ҳолбуки, “Ҳизбут-таҳрир” таъкидлашича:

“Аллоҳ мусулмонлардан шу икки ишни бажариш учун ораларидан жамоат ташкил этишни талаб қилди. Демак, оятдаги буйруқ ушбу икки ишга эмас (яъни маъруфга буюриш ва мункардан қай­таришга эмас), балки жамоат ташкил қилишга қаратилгандир”.

Яна мазкур иқтибосдан маълум бўлишича, “Ҳизбут-таҳрир” муассисларининг фикрига кўра, уларнинг вазифаси – аслида маъруфга буюриш ва мункардан қайтариш эмас, балки фақат жамоа ташкил қилиш бўлиб чиқади.

Шуниси қизиқки, шу кунгача нафақат Ислом уммати уламолари, балки оддий фуқаролари ҳам, ушбу ҳамда бошқа оят ва ҳадислар талабига биноан тарих давомида доимо бир-бирларини маъруфга буюриб, мункардан қайтариб келганлар. Шу жумладан, “Ҳизбут-таҳрир” мутасаддилари куюнаётгани – султон эгаларини ҳам мудом муҳо­саба қилганлар. Узоққа бормайлик, охир-оқибати Имом Бухорийни Бухорои шарифдан ҳайдаб чи­қарилиши ва алломанинг Хартанг қишлоғида жон топширишлари билан якун топган келишмовчилик асосида ҳам, буюк аллома билан Бухоро амири ўртасидаги келишмовчилик туради.

Эътибор қилинг-а, барча уламолар маъруфга буюришни ва мункардан қайтаришни ўзларига вожиб деб билганлар, лекин бунинг учун аввал бирон сиёсий уюшма тузиб, бирларини амир сайлаб, унга итоатда бўлиш керак, йўқса, буни ҳечам амалга ошириш мумкин эмас, деган хаёлга бормаганлар.

“Ҳизбут-таҳрир” эса бунинг бир йўла тескарисини қилиб: бизнинг вазифамиз маъруфга буюриш ва мункардан қайтариш эмас, фақат шу иш билан шуғулланиш учун мўлажалланган сиёсий жамоа-уюшмани тузиш, демакки, битта амир сайлаб унга итоатда бўлишдир, дейди.

Хулоса қилиб айтишимиз мумкинки, Аллоҳ таолонинг: Сизлардан яхшиликка даъват этадиган, амри маъруф ва наҳйи мункар ишларини олиб борадиган (бир) уммат бўлсин!” деган буйруғидан Аҳли сунна вал жамоа олимлари қуйидаги хулосани чиқаришган:

Биз мудом Исломга даъват билан, одамларни амри маъруф ва наҳй мункар қилиш билан шу­ғулланишимиз лозим. Шунда биз Аллоҳ таоло бу оятда зикр қилган “уммат”ни ташкил қилган ва Унинг амрини бажарган бўламиз.

“Ҳизбут-таҳрир” уламолари хулосаси эса мана бундай:

Амри маъруф, наҳй мункар қилишимиз, Исломга даъват этишимиз шарт эмас, аввал оятда назарда тутилган “уммат”ни, демакки, бирон сиёсий ҳизбни ташкил қилсак, кейинроқ, келажакда ҳизб шу ишни бажариши мумкин бўлади ва шу билан Аллоҳнинг амрини бажарган бўламиз.

Мана сизга мантиқий фикрлаш…

Одатда, “Ҳизбут-таҳрир” уламолари ўзларининг схоластикасини баён қилар эканлар, кўп ҳам оят ёки ҳадис келтириш билан “чалғийвермайдилар”. Мабодо, ноиложликдан келтирган ўринларида ҳам, аксарият ҳолларда, бу оят ёки ҳадислар айнан улар исбот қилишга уринаётган нотўғри тушунчаларга далолат қилган ёки қилмаслигини исбот қилувчи бирон факт келтирмайдилар, чунки аслан бундай фактларнинг ўзи йўқ.

Жумладан, юқоридаги “Оли Имрон” сурасининг 104-оятидан Ҳизб ташкил қилиш лозимлигини келтириб чиқарар эканлар, ушбу оят борасида мўътабар Ислом уламолари тарафидан айтилган биронта сўзни мисол келтирмайдилар. Масалан, юқоридаги иқтибосда келгани:

“Сизлардан бир жамоат бўлсин” маъносидаги оятнинг ўртани боғлаб турадиган робита ва итоати вожиб бўлган амирга эга бўлган жамоат бўлсин, деган маънода эканлигини англатади… Шундан маълум бўлаяптики, бу оят ҳизб ёки уюшма, ёки жамият, ёки ташкилот ташкил этишга буюраяпти.

“Ҳизбут-таҳрир” раҳнамолари ўзларининг бу оят айнан, ўртани боғлаб турадиган робитаси ва итоати вожиб бўлган амирига эга бўлган жамоат бўлсин, деган маънони англатади, деган сўзларига қайси олим шундай дегани, ким бу оятни амалда шу тарзда қўллагани ва алоҳида бир гуруҳ тузиш лозимлиги фикрини ёқлаб чиққани ҳақида биронта далил келтирмайдилар.

Аслида, Қуръони карим оятларини фаҳмлашда қандай йўл тутилиши керак? Уни “Ҳизбут-таҳрир” олимлари йўл тутганидек, фақат ўзининг раъйига мисол қилиб келтиравериш мумкинми?

Нақлий тафсирлар орасида энг машҳур ва аҳамиятлиси бўлган “Тафсирул Қуръонил Азим” китоби муаллифи, машҳур муфассир ва имом Ҳофиз Ибн Касир ушбу китоби муқаддимасида қуйидагиларни айтади:

 “Авваламбор Қуръонни Қуръоннинг ўзи билан тафсир қилиниши лозим… Агар бу иложсиз бўлса, (яъни Қуръоннинг ўзидан тафсир этадиган нарса тополмасанг) унда Суннатга мурожаат этасан. Зеро, суннат Қуръонни шарҳловчи ва изоҳ берувчидир. Имом Шофеъий айтган: “Расулуллоҳ нимага ҳукм қилган бўлсалар – демак у зотнинг Қуръондан ўзлари фаҳмлаганлари шу бўлган”… Агар бирор оятнинг тафсирини Қуръоннинг ўзидан ёки Расулуллоҳ (сол­лаллоҳу алайҳи ва саллам) суннатларидан топмасак, саҳобаларнинг тафсирига мурожаат қиламиз, чунки улар оят нозил бўлган вақтдаги махсус аҳволлар ва қариналарга шоҳид бўлган кишилардир. Уларнинг фаросатлари ўткир, илмлари соғлом, амаллари солиҳ кишилардир. Хусусан, улар орасида уламолари ва буюклари, масалан рошид халифалар ва ҳидоят топган имомлар аталмиш чаҳорёрлар, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ва ислом уммати донишманди ва илм денгизи деб танилган Пайғамбар (алайҳиссалом) амакисининг ўғли Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) сингари уламолари мавжуд бўлганки, унинг ҳақига Расулуллоҳ: “Парвардигоро, уни динда фақиҳ қилгин ва Қуръон таъвилини ўргатгин”, деб дуо қилганлар “ /иқтибос тугади/.

Қуръони каримни ўз раъйи билан тафсир қилиш тўғрисида эса Ибн Касир ўша жойда шундай дейди:

“Аммо, қуруқ ўз раъйи билан тафсир қилишга келсак, бу ҳаромдир. Сабаби Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Ибн Аббос ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда айтганлар: “Ким Қуръон ҳақида ўз раъйидан бир гап айтса ёки аниқ билма­ган нарсасини гапирса – дўзахдан ўзига жой ҳозирлайверсин” /Термизий ривояти/. Бошқа лафзда эса “Кимки Аллоҳ Китоби борасида ўз раъйидан келиб чиққан ҳолда бир гап айтса-ю, (иттифоқо) айтгани тўғри бўлиб чиқса ҳам, хато қилган бўлади”. Зеро, у ўзида шу ҳақда аниқ илм йўқ бўла туриб, худди бордек кўрсатган, унга буюрилмаган йўлни тутган бўлади. Шунинг учун мабодо айтгани тўғри чиққан тақдирда ҳам қилмиши хато саналади. Чунки у ишга ўз дарвозаси орқали кирмаган эди. Унинг мисоли худди ўзи жоҳил бўлатуриб, одамлар орасида ҳакамлик қилган кишига ўхшайди. Бундай киши, мабодо чиқарган ҳукми тўғри бўлган тақдирда ҳам, барибир дўзахга қулайди. Яна, Аллоҳ таоло қазф қилганларни[2]“Агар гувоҳларни келтирмасалар, демак, Аллоҳ наздида улар ёлғончилардир”, деб айтди. Демак, бировни қазф қилган киши – аслида, ҳақиқатан ҳам зино қилган одамнинг айбини айтганига қарамасдан – ёлғончидир. Чунки у аниқ билган нарсаси хабарини берган бўлса-да, хабар қилиш унинг учун ҳалол бўлмаган нарса ҳақида хабар қилган эди. Бу ҳам, (яъни раъйи билан тафсир қилган одам) ўзи аниқ билмаган нарсани бўйнига олиб ортиқча такаллуфга йўл қўйди. Валлоҳу аълам.

Шу боисдан кўпчилик уламолар бирон оят тафсиридан – агар у ҳақида ўзида аниқ илм бўлмаса – ўзларини олиб қочганлар.

Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: “Биз Умар ибн Хаттоб ҳузурида эдик, унинг кўйлаги орқасида тўртта ямоғи ҳам бор эди. У: “Ва факиҳатан ва абба” (Абаса, 31) оятини қироат қилиб: “Абба”си нимайкин?” деди-да, сўнгра: “Ахир бу такаллуфнинг ўзгинаси-ку[3]. Нима бўпти, энди сен шуни билмасанг?” деб ўзига дашном берди”…

Иброҳим Таймий айтадики, айни шу оят ҳақида Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан сўралганида: “Қайси Осмон менга соя солгай, қайси Ер мени кўтаргай, агар Аллоҳ Китобидаги бир оят ҳақида ўз раъйим ила ёки аниқ билмаган нарсам ила гапирсам?!” деб жавоб берганлар.

Ибн Абу Мулайка: “Бир оят ҳақида Ибн Аббосдан сўрашган эди, у киши бирон нарса дейишдан бош тортдилар. Ва ҳолбуки, агар шу оят ҳақида бировингиздан сўралганида – албатта нимадир деган бўлардингиз”, деди.

Саъид ибн Мусайяб ҳам Қуръондан фақат аниқ билган нарсаси ҳақида гапирар эди.

Убайдуллоҳ ибн Умар айтади: “Мадина фуқа­ҳоларини ўзим кўрдим, барчалари тафсир борасида сўзлашдан ҳайбат қилишар эди. Солим ибн Абдуллоҳ[4], Қосим ибн Муҳаммад[5], Саъид ибн Мусаййаб[6], Нофеъ[7] ўшалардан эди”.

Ушбу саҳиҳ асарлар ҳамда салаф имомларидан шунга ўхшаш ривоятлар барчаларининг тафсир борасида аниқ билган нарсаларидан нари ўтмаган­ларига ҳамл қилинади…” /иқтибос тугади/.

Шунинг учун Қуръондан оят келтирган киши учун, бу оят ҳақида фақат юқорида Ибн Касир зикр этганлари – Қуръон, суннат ва саҳобалар тафсиридан ёки фақат шуларга суяниб тафсир қилган салаф уламолари сўзларидан келиб чиқиб гапириш ҳалол бўлади.

Келинг, “Ҳизбут-таҳрир” мутасаддилари ўрнига шу ишни ўзимиз қилиб кўрамиз ва ушбу оят таф­сири ҳақида Аҳли сунна вал жамоанинг кўзга кўринган муфассирлари ва олимлари келтирган фикрлар билан танишиб чиқамиз.

Ҳофиз Ибн Касирнинг Оли Имрон сураси 104-оятига қилган тафсиридан иқтибос келти­рамиз:

“Сизлардан бир уммат бўлсин” – Яхшиликка чақириш ҳамда амри маъруф ва наҳй мункар ишини бажаришни зиммасига олган бир уммат бўлсин. Заҳҳок айтади: улар саҳобаларнинг ва ровийларнинг хоссалари, яъни уламоларидир. Ушбу оятдан кўзланган мақсад – шу уммат ичидан бу ишга мутасадди бўлувчи бир фирқа-жамоа бўлсин. Ва ҳолбуки, аслида, бу иш умматнинг ҳар бир аъзосига баҳоли қудрат фарз этилган бўлса ҳам. Зеро, имом Муслим ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Орангиздан кимда-ким бирор мункар ишни кўрса, уни қўли билан ўзгартирсин, башарти қўли билан ўзгартиришга қодир бўл­маса – тили билан ўзгартирсин, шунга ҳам қодир бўлмаса– қалби билан ўзгартирсин. Мана шу, яъни мункарни қалб билан ўзгартириш, шу мункарнинг бўлмаслигини чин дилдан хоҳлаш – Имоннинг энг заиф кўринишидир” /иқтибос тугади/.

Шайх Абдураҳмон Саъдий тафсиридан иқтибос:

“Аллоҳ мусулмонларга Исломга тўла амал қилишларини амр этди. Одамларнинг ўз вожибот­ларига амал қилишларини таъминловчи омиллар ичида энг муҳими эса – шубҳасиз, қолган мусулмонлар зиммасидан даъват масъулиятини соқит эта оладиган даражадаги даъватчи кишилар гуруҳининг уммат ичида мавжудлигидир. Бу даъватчилар динни ёйиш, одамларга дин усуллари (яъни ақидага оид) ва фаръий (яъни фиқҳга оид) масалалари ҳақида таълим бериш йўли билан, атрофдагиларни яхшиликка чақиришлари лозим. Улар одамларни шариат ҳам, демакки ақл ҳам маъруф-яхшилик деб айтган ишларга даъват этишлари, шунингдек, шариат ва ақл бирдек инкор этажак мункар ишлардан қайтаришлари керак…

Оятда назарда тутилган даъватчилар сирасига, шубҳасиз, диний уламолар кирадиларки, улар шариат билимларини ўзлари ўрганадилар, бошқаларга ҳам ўргатадилар, умуман жамият учун ҳам, алоҳида шахслар учун ҳам зарур бўлган хутба-маърузалар қилиб, одамларни намоз ўқишга, закот беришга, зиммаларидаги вожиботларини адо этишга, ёмон ишлардан тийилишга даъват этадилар. Жами­ятни ёки алоҳида шахсларни эзгуликка чорловчи, одамларга манфаат келтиражак насиҳатлар қилувчи ҳар бир мусулмон шундай даъват аҳлидан ҳисобланади” /иқтибос тугади/.

Кўриниб турибдики, Ислом уламолари бу оятдан “Ҳизбут-таҳрир” раҳнамоларининг шариат қонун-қоидаларига эмас, балки фалсафий сўз ўйинига биноан истинбот қилиб чиқарган ҳукмни – “сиёсий ҳизб тузиш вожиб”, деган ҳукмни келтириб чиқармаганлар.

Йўқса, биз ислом тарихида асрлар оша узилмай давом этиб келган сиёсий ҳизблар ва жамоаларнинг гувоҳи бўлган бўлур эдик. Ва ҳолбуки, башарият тарихида мусулмон уламолари каби ўз уммати тақдири ҳақида қайғурган, бунинг учун керак бўл­ганда жонини хатарга қўйиб, амир ва подшоҳларга ваъз-насиҳат қилган, уларни муҳосаба қилиб турган фидойи инсонлар бўлмаган.

Зеро, аввалда ўтган умматлар олимларининг аксарияти (албатта ҳаммалари эмас) Аллоҳнинг оятларини арзимас дунё матоси учун сотганла­ри, обрў-эътиборга эришиш ёки борини сақлаб қолиш учун Аллоҳнинг буйруқ ва қайтариқларини бузганлари, ҳалол ва ҳаром борасида ўзбошимча­лик қилганлари боис, ўз умматларининг энг ёмон одамлари бўлишган ва шунинг учун тарих уларни фақат лаънат билан эсга олади.

Аммо Ислом умматининг ҳақиқий уламолари – Муҳаммад умматининг энг яхши фарзандлари бўлишди. Улар ҳеч бир ўринда Аллоҳнинг оятларини арзимас дунё матоси учун сотмаганлари, Аллоҳнинг ҳудудларини бузмай сақлаганлари, ҳалол ва ҳаром борасида табдилга йўл қўймаганлари ва Қуръони карим ҳамда Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) суннатларини ўзгармаган, пок ва тиниқ ҳолда келгуси авлодларга тўғри етказганлари туфайли барча мусулмонлар томонидан асрлар давомида яхшилик билан ёдга олиб келинмоқда ва нафақат Ислом уммати, керак бўлса, бутун башар авлоди, то қиёматга қадар уларнинг ҳақига дуои хайрлар қилишга бурчлидир. Валлоҳу аълам.

* * *

Ҳокимларни муҳосаба қилиш (мункардан қайтариш)

 “Ҳизбут-таҳрир” ахборот бўлими нашр қилган Мухторот (танланган нашрлар)нинг 2010 йилги 25-сонида қуйидаги сўзларни ўқиш мумкин. Иқтибос:

Мусулмонлар орасида ана шу ҳокимларнинг мункарини қайтариб, муҳосаба қиладиган ва уларни ағдаришга ҳаракат қиладиган ёки Умматни унга қарши кўтарадиган бирор кишини кўрмадик…

Саҳобалар ва тобеъинлар асридан сўнг амирларга насиҳат қиладиган, уларни муҳосаба қиладиган кишилар ҳақида эшитмай қолдик. Фақат Аллоҳ таоло Ислом умматига муҳайё қилиб берган ихлосли уламолардан жуда озчилигини эшитдик, холос. Ана шу уламолар Исломий давлат замонида Ислом билан ҳукм юритиш ҳамда мусулмонларнинг ишларини бошқариш борасида давлатда юз бераётган қусурларни мусулмонларга фош этиб берардилар.

Халифалик давлати ағдарилгач эса, Аллоҳ Ислом умматига “Ҳизбут-таҳрир”ни муҳайё қилиб берди. “Ҳизбут-таҳрир” Исломий Уммат манфаатларини табанний қилиш, сиёсий фаолият орқали исломий ҳаётни қайта бошлаш ишини елкасига олди /иқтибос тугади/.

Аслида, биз ҳам, “Ҳизбут-таҳрир” ҳам, амри маъруф ва наҳй мункар деяётганимиз – нимани англатади?

Бу борада Қуръони карим ва ҳадисларда нималар келган?

Амри маъруф ва наҳй мункарни амир ва ҳокимларга нисбатан амалга ошириш, яъни уларни муҳосаба қилиш борасида Аҳли сунна вал жамоа уламолари нималар деганлар?

Қисқа қилиб тушунтирадиган бўлсак, амри маъруф – шариат яхши деган нарсаларни одамларга буюриш ва тарғиб этиш, наҳй мункар эса – шариат ёмон деган нарсалардан одамларни қайтариш ва огоҳлантириш демакдир.

Аввалги бобларда Оли Имрон сурасида келган, мусулмонлар ичида маъруфга буюрувчи, мункар­дан қайтарувчи бир уммат бўлиши лозимлиги тўғрисидаги 104-оят ва унинг тафсирини келтириб ўтганимиздан ташқари, қуйида шу мавзуда ворид бўлган баъзи ривоятларни келтирамиз. Биринчи бўлиб, шу мавзуда Имом Муслим ривоят қилган машҳур ҳадисни эслатамиз:

Абу Саъид Худрийдан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Орангиздан кимда-ким бирор мункар ишни кўрса, уни қўли билан ўзгартирсин, башарти қўли билан ўзгартиришга қодир бўлмаса – тили билан ўзгартирсин, шунга ҳам қодир бўлмаса– қалби билан ўзгартирсин. Мана шу, яъни мункарни қалб билан ўзгартириш, шу мункарнинг бўлмаслигини чин дилдан хоҳлаш – Имоннинг энг заиф кўринишидир”.

Ушбу ҳадиснинг ривоятига Ториқ ибн Шиҳоб ривоят қилган қуйидаги воқеа сабаб бўлган:

Ҳайит куни хутбани ҳайит намозидан аввал ўқиган энг биринчи киши Марвон[8] бўлди. Шунда бир киши туриб:

– Намоз хутбадан олдин-ку!– деди.

– Сиз айтаётган нарса тарк қилинган,– деди унга Марвон.

Шунда Абу Саъид Худрий:

– Аммо ўша киши зиммасидаги масъулиятни адо этди, мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан мана бу ҳадисни эшитганман,– деб юқоридаги ҳадисни тўлалигича зикр қилди (Муслим ривояти).

Имом Бухорий ривоятида эса бундай келади:

Абу Саъид Худрий ривоят қилади:

… Бир куни мен Марвон билан бирга Қурбон ҳайитигами, Рамазон ҳайитигами ҳайит намози ўқиш учун чиқдик. Борсак, Касир ибн Салт ясаган минбар турган экан. Шу пайт Марвон намоз ўқимас­дан аввал унга (яъни минбарга) чиқмоқчи бўлди. Мен унинг этагидан тортдим. Аммо у этагини қўлимдан тортиб олди-да, минбарга кўтарилиб, намоздан аввал хутбани бошлаб юборди. Мен унга:

– Аллоҳга қасамки, (суннатни) ўзгартирдинг, – дедим.

– Эй Абу Саъид! Сен билган нарсалар ўтмишда қолди!– деди Марвон. Шунда мен:

– Аллоҳга қасамки, менинг билганларим билма­ганларимдан хайрлироқдир! – дедим.

Кейин (ўзини оқламоқ мақсадида) Марвон деди:

– Намоздан кейин хутба ўқийдиган бўлсам, одамлар эшитмай кетиб қолишарди, шунинг учун ҳайит хутбасини намоздан олдин ўқидим (Бухорий, 956).

Ушбу ривоятлардан маълум бўладики, Муслим ривоятида ўрнидан туриб, Марвонга инкор қилган киши Абу Саъид Худрийнинг ўзи бўлган. Лекин мақтаниш ва манмансирашдан йироқ бўлиш мақсадида Абу Саъид “мен турдим” демасдан, “бир киши турди” деб айтган.

Шуниси ҳам эътиборга сазоворки, Абу Саъид Худрий Аллоҳ ҳақи борасида маломатчининг маломатидан қўрқмасликка ваъда бериб, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га байъат қилган бешта саҳобийдан бири эди.

Амри маъруф ва наҳй мункар тўғрисида Имом Нававий “Саҳиҳи Муслим” шарҳида шундай деган:

“Амри маъруф ва наҳй мункар боби жуда кўп иш­ларга калит ҳисобланмиш улкан бобдир. Жамиятда бузғунчилик кўпайса, яхши-ёмон бирдек жазоланади. Агар ҳеч ким золимнинг қўлидан тутиб, уни зулмдан тўхтатмаса, Аллоҳнинг балоси ҳаммага ёғилади”.

Шубҳасиз, улуғ аллома бу сўзларини шу мавзуда ворид бўлган кўпдан-кўп ҳадислардан илҳомланиб айтган. Масалан, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Аллоҳ белгилаб берган ҳудуд-чегаралар олдида, уларга риоя қилиб таққа тўхтайдиган киши билан бу ҳудудларни бемалол бузаверадиган кишининг мисоли худди бир кемага тушиб қолиб, қуръа ташлаган қавмнинг мисолига ўхшайди.

Қуръа натижасида баъзилари кеманинг уст­ки қисмидан, баъзилари эса қуйи қисмидан жой олдилар. Кеманинг қуйи қисмидагилар ҳар қачон сув керак бўлганида юқоридагилар олдидан ўтар эдилар. Шунда улар (яъни қуйи қисмидагилар): “Қандай бўларкин, агар ўз қисмимизда бир тешик тешиб олсак. Шунда юқоридагиларга ҳадеб озор беравермасдик”, дейишди.

Бас, агар юқоридагилар пастдагиларни истаган ишларини қилаверсинлар деб ташлаб қўйсалар, барчалари ҳалок бўладилар.

Агар уларнинг қўлларидан тутсалар – улар ҳам, барчалари ҳам нажот топадилар” (Бухорий ривояти).

Бинобарин, жамиятда содир этилган ҳар бир маъсият ушбу жамият хавфсизлигига хавф солувчи бир тирқишдир.

Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Бир қавм орасида маъсиятлар қилинса-ю, улар буни ўзгартиришга қодир бўла туриб ўзгартирмасалар, Аллоҳ таоло улар устига умумий жазо-азоб жўнатишига сал қолади” (Абу Довуд).

Жарир ибн Абдуллоҳдан қилинган ривоятда:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Қавм орасида бир киши маъсият қилса-ю, қавм уни ўзгартиришга қодир бўла туриб ўзгар­тирмаса, Аллоҳ таоло улар устига ўлмасларидан олдин азоб юборади”.

Шунга ўхшаш яна бир ривоятда:

“… қодир бўла туриб инкор этмасалар, Аллоҳ таоло оммани ҳам, хоссани ҳам азаблайди”, дейилган.

Яна бир ривоятда:

“Агар мункар иш ошкор қилинса, ҳаммалари азобга ҳақли бўлади”, дейилган.

Эътибор қилган бўлсангиз, шу мавзуда келган барча ҳадисларда: “ўзгартиришга қодир бўла туриб ўзгартирмасалар” ёки “қодир бўла туриб инкор этмасалар” деган иборалар ишлатилган. Бу ҳам бежиз эмаслигига уламолар ишора қилиб ўтганлар. Улар шу сўзларни ҳужжат қилиб, мун­карни ўзгартиришга киришмоқ фақат шунга ҳар тарафлама қодир бўлиш билангина фарз бўлади, деб айтганлар. Зеро, Аллоҳ таоло марҳамат қилганидек:

“Аллоҳ ҳеч бир жонни Ўзи унга ато этган (ризқ)­дан бошқа нарсага таклиф қилмас” (Талоқ, 7).

Мусулмон имомлар учун насиҳат – олимлар учун насиҳатни ҳам ўз ичига олади. Биз уламо ва даъватчиларга насиҳат қилишни истасак, улар зиммасига юклатилган мазкур масъулиятларни ўзларига эслатиб турмоғимиз ва мусулмонлар ишончини қозонган аҳли илмлар ривоят қилаётган ҳадисларга ишонмоғимиз ва шу билан бир қаторда уларнинг камчиликларини излашдан ва уларни ёмонлаб юришдан тилни тиймоғимиз лозим.

Насиҳат фақат тил учида қолиб кетмаслиги керак. Балки мусулмонларга насиҳат уларнинг айбларини яшириш, хатоларини ўнглаш, улардан зарарларни даф қилиб, аксинча, уларга фойда-манфаатларни жалб қилиш, уларни маъруфга буюриб, мункардан қайтариш, катталарига иззат-икром билан, кичик­ларига раҳм-шафқат ила муомала қилиш, уларга хиёнат ёки ҳасад қилишдан йироқ бўлиш, ўзлари ҳузурида ҳам, ғойибликларида ҳам, доимо уларнинг ёнини олиш ва обрў-шаънини ҳимоя этиш каби ишлар тарзида барчамизнинг ҳаётимизда ўзининг амалий ифодасини топмоғи лозим.

Аслида исломдаги улуғ сиймолар ана шу сифат­лари, яъни умматга насиҳат қилиш сифатлари билан юксакликка кўтарилганлари ҳам аниқ.

Абу Бакр Музаний айтади:

“Абу Бакр Cиддиқ (розияллоҳу анҳу) бошқа саҳо­балардан намози ёки рўзаси билан эмас, балки қал­бидаги нарсаси ила устун бўлганди. Унинг қалбида Аллоҳга муҳаббат ва бандаларига насиҳат бор эди”.

Фузайл ибн Иёз айтади:

“Бизнинг наздимизда юксак мартаба эгалари ўз даражаларига кўп намоз ўқишлари ёхуд узоқ рўза тутишлари билан эришмаганлар. Бизнингча, улар фақат қалблар саховати, кўнгиллар мусаффолиги ва умматга яхшиликни соғиниш билан шундайин мақомга етганлар”.

* * *

Ёмонликдан қайтаришда Аҳли сунна олимлари йўли

“Ҳизбут-таҳрир”нинг дабдабали сўзларига алданмаслик учун бир нарсани таъкидлаб ўтиш лозим:

“Ҳизбут-таҳрир” нашрларида ислом уламола­рини халифалик даврида “ноҳақ амирларнинг кирдикорларини фош этганлар” ёки “айбларини очиб ташлаганлар” каби лафзлар билан мақтайди. Аммо инсоф билан айтадиган бўлсак, биринчидан, бу аслан мақтовга сазовор иш эмас, иккинчидан, айни шу сабабдан, уламолар ўзларини бу ишдан тийганлар.

Нима учун биз бу ишни мақтовга сазовор эмас, дедик?

Таҳовий ақидаси китобидан иқтибос:

Имомларимиз ва ишбошиларимизга қарши, агар улар жавр-адолатсизлик қилган тақдирда ҳам, хуруж қилмаймиз.

Уларни дуойи бад қилмаймиз. Уларга ито­атдан бўйин товламаймиз.

Аксинча, модомики бизни маъсиятга буюрмас эканлар, уларга итоатни Аллоҳ азза ва жаллага итоат жумласидан бўлган бир фарз деб биламиз.

Уларга салоҳият ва офият сўраб дуо қиламиз.

Саҳиҳ ҳадисда Абу Воил ривоят қилади:

“Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)га:

– Усмон (розияллоҳу анҳу)га: “Қариндошларингизни катта мансабларга қўяётганингиздан одамлар норози бўлишаяпти”, деб айтмадингизми? – дейишди[9]. Шунда Усома:

– Мен унинг ўзига ётиғи билан айтганман. Зеро, мен Расулуллоҳдан: “Бир одамни олиб келиб дўзахга ташлашади. Эшак сомон янчганида арқонга боғланиб қайта айланаверганидек, у ҳам ўз ичак-чавоқлари атрофида азобланиб айланаверади. Унинг атрофига дўзах аҳли тўпланиб: “Ия, фалончи, сен бизни маъруфга буюриб, мункардан қайтармасми эдинг?” деб ҳайрон бўлиб сўрашади. У: “Ҳа, сизларни буюрар эдиму, ўзим қилмас эдим. Сизларни қайтарар эдиму, ўзим тийилмасдим”, деб айтади”, – деган ҳадисни эшитганимдан буён, сўзига амал қилмайдиган одамларга, амир бўлиб қолса: “Сен яхшисан” деб тилёғламалик қилганим йўқ. Аммо мен фитна эшигини очган биринчи киши бўлиб қолишни истамайман” (Бухорий ривояти 7098).

Расулуллоҳ Зайд ибн Ҳорисани яхши кўрганлар. Унинг ўғли Усома ибн Зайдни ҳам яхши кўрганлар ва унга: “Мен сени яхши кўраман”, деб айтганлар. Ана шу зот “ҳай баракалла” қилиб амирлар айбини (мабодо айб чиндан мавжуд бўлган тақдирда ҳам) одамлар орасида ёйиб юриш, унинг кирдикорини очиб ташлашни, сирини фош этишни – мусул­монларни катта мусибатларга олиб кирувчи “фитна дарвозаси” деб қабул қилардилар[10]. Бошқа саҳобалар ҳам шундай бўлишган.

Яна бир саҳиҳ ҳадисда ворид бўлишича:

“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

Имомларингиз ичида энг яхшилари – сиз уларни, улар сизни яхши кўрадиганлари ҳамда сиз уларнинг ҳақига, улар сизнинг ҳақингизга дуо қиладиганларидир. Имомларингиз ичида энг ёмонлари эса сиз уларни, улар сизни ёмон кўрадиганлари ҳамда сиз уларни, улар сизни лаънатлайдиганларидир.

Шунда биз сўрадик:

– Ё Расулуллоҳ! Шундай бўлганида уларга қарши жангга чиқмайликми?

Йўқ, модомики улар орангизда намозни қоим қилиб берарканлар, ундай қилманг. Огоҳ бўлинг, кимнинг устига бир одам волий бўлса-ю, унинг Аллоҳга маъсият бўлган бир ишни қила­ётганини кўрса, Аллоҳга маъсият бўлган ишини ёмон кўрсин, аммо унга итоатдан бўйин товламасин!– деб жавоб бердилар Расулуллоҳ” (Муслим ривояти).

“Ҳизбут-таҳрир” китобларида кўпинча, мункар­ни ўзгартириш ҳақидаги асарларни келтирил­ганида, “мавжуд тузумни ўзгартириш”, “исломий бўлмаган тузумларни ағдариш” каби нарсаларга ишора қилинади. Бу эса ортидан кўп фалокат ва ёмонликларни эргаштириб келувчи бир фитнадан бошқа нарса эмас.

Аслида мункарни ўзгартириш деганда қурол кўтариб чиқиш ёки умматни нотинчликка ундовчи бошқа хатти-ҳаракатлар тушунилмайди. Чунки қўлларнинг қиличга югуриши ёки бошқа услублар билан одамлар орасида норозиликни кучайтириш – оқибати номаълум бўлган турли фитналар келтириб чиқариши ҳамда кўп ноҳақ қонлар тўкилишига сабаб бўлиши мумкин.

Шунинг учун мусулмонлар фақат чиройли панд-насиҳат билан бир-бирларини ўнглашга интиладилар. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

“(Эй, Муҳаммад!) Раббингизнинг йўли (дини)га ҳикмат ва чиройли насиҳат билан даъват этинг! Улар билан энг гўзал услубда мунозара қилинг! Албатта, Парвардигорингизнинг ўзи Унинг йўлидан чалғиган кимсаларни яхши билувчи ва ҳидоят топганларни ҳам У билувчироқдир” (Наҳл, 125).

Шу боис амри маъруф ва наҳй мункар қи­лувчи киши билимли бўлишидан ташқари яна мулойимлик, ҳалимлик, адолатпарварлик каби сифатларга эга бўлмоғи шарт.

Суфён Саврий айтади:

“Қуйидаги уч сифатга эга бўлмаган кимса насиҳат қилмасин:

буюраётган ҳамда қайтараётган нарсасида мулойимлик;

буюраётган ҳамда қайтараётган нарсасида адолат;

буюраётган ҳамда қайтараётган нарсасини яхши билмоқ”.

Имом Аҳмад айтади:

“Одамлар муросаю мадорага, мулойимликка муҳтождир. Амри маъруф ҳеч қачон қўрслик билан қилин­майди. Фақат фисқу фасодни ошкора қилувчига нисбатан қаттиқроқ муносабатда бўлиш мумкин”.

Шу оят тафсирида шайх Абдураҳмон Саъдий қуйидагиларни айтган:

“Улар сени қандай ранжитаётганларини биз, албатта, билиб турибмиз. Биз сенга ғамхўрлик қилиб, йўлингни осон қиламиз ва албатта душ­манлар устидан сени ғолиб этамиз. Шундай экан, Парвардигорингга таваккул қил, Унинг ваъдасидан хурсанд бўл, ушбу ваъданинг ҳақ эканига заррача шубҳаланма. Шуни ёдда тутки, Биз сенга ўзингдан ҳам кўра меҳрибонроқ ва шафқатлироқмиз. Сендан фақатгина Аллоҳ ўзи ваъда қилган кун келмоғини кутишинг ва улул азм расуллар каби зотлар мато­натидан ибрат олишинг талаб этилади. Сендан одамларни имонга мажбурлаш талаб этилмайди, зеро сен улар устидан ҳукмрон эмассан”. Яна Аллоҳ таоло шундай дейди:

“Сиз эса фақат огоҳлантирувчидирсиз. Ҳар бир қавм учун ҳидоят қилувчи (пайғамбар) бордир” (Раъд, 7).

Одамларни уларнинг онги қабул қила оладиган, юраги учун тушунарли сўзлар билан даъват эт. Уларга эзгуликни қандай қилиш, зулм-ёмонликдан қандай сақланишларини таълим бер. Аллоҳдан қўрқадиган солиҳ инсонлар сенинг даъватингга албатта ижобат қиладилар.

Аммо Аллоҳга ишонмайдиган ва Унинг жазо­сидан қўрқмайдиган одамларга келсак, сенинг қилган даъватинг бундай нобакорларни Аллоҳ ҳузурида ўзларининг билимсиз бўлганлари ва бехабар қолганларини баҳона келтиришларидан маҳрум этажакдир /Саъдий тафсиридан иқтибос тугади/.

* * *

 Ҳизб ва “реалистлар”

“Ҳизбут-таҳрир” ўзининг “Хизбий уюшма” китоби, 26-бетида бугун Ислом уммати ичида воқеликка ва унга рози бўлишга даъват этувчи ҳамда уни (яъни воқеликни) қутулиб бўлмайдиган иш сифатида тан олишга даъват этувчи реалистлар (воқепарастлар) гуруҳи бор деб огоҳлантиради. Ҳизбнинг таъкидлашича, бу гуруҳ воқени фикр­лашнинг манбаи қилиб, муаммолар ечимини ундан олади. Шунинг учун уларга ёнбосмаслик керак.

Саволлар туғилади:

“Ҳизбут-таҳрир” танқид қилаётгани – реалист­лар воқеликни фикрлаш манбаи қилиб, муаммолар ечимини ундан олади – деганида нимани назарда тутади?

Аслида воқеликка қараб иш тутиш Исломда борми?

Воқелик фикрлаш учун манба бўлолмайдими?

Масалан, Расулуллоҳ ҳеч қачон воқеликдан келиб чиқиб қарор қабул қилмаганмилар?

Биринчидан, аслида Қуръони каримнинг оятлари ҳам, мўмин-мусулмонларнинг аҳволига қараб, хато-камчиликларини эътиборга олиб, улар яшаётган воқелик ривожидан келиб чиқиб йигирма уч йил давомида оятма-оят нозил бўлишида биз учун катта ибрат борлигини унутмайлик. Аллоҳ таоло Қуръони каримни бир туширишда нозил қилиб қўйиб, энди шунга қараб амал қилаверасизлар, дейиши ҳам мумкин эди. Аммо ундай бўлмади.

Шу ҳодисанинг ўзи “мавжуд воқелик” Ислом динида эътиборга молик нарса эканига кифоя қилмайдими? Воқелик кўтармаган ўринларда нозил бўлмаган буйруқ ва қайтариқлар, воқелик кўтарган пайтида пайдар-пай нозил бўлганига мисоллар наҳотки етарли эмас?

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ҳам кўпинча, воқеликка қараб иш қилганлари бор гап эмасми?

Масалан, Имом Бухорий ривоят қилган ҳадисда келишича, Ойша (розияллоҳу анҳо) айтади:

Расулуллоҳ менга шундай дедилар:

– Кўрмайсанми, қавминг (яъни қурайш аҳли) байтуллоҳни қурганларида Иброҳим (алайҳис­салом) пойдеворини қисқароқ қилиб қўйганларини? Шунда мен у кишидан:

– Ё Расулуллоҳ! Уни ўзингиз Иброҳим (алайҳиссалом) пойдевори устига қайта қурмайсизми? – деб сўрадим. Расулуллоҳ:

– Агар қавминг Исломни эндигина қабул қилган бўлмаганида, шундай қилардим, – дедилар.

Бу воқеада ҳам Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) одамлар фикрининг, ёки бугуннинг ибораси билан айтилганда, кенг жамоатчилик фикрининг аҳамиятга эга эканлигини тан олганлари кўриниб турибди.

Абу Масъуд ривоят қилади:

“Бир одам Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ҳузурларига келиб: “Ё Расулуллоҳ, мен фалончи (имом) сабабли бомдод намозига чиқмайман, чунки у узун сураларни ўқиб намозни чўзиб юборади”, деди. Мен Жаноб Расулуллоҳнинг ўша куни ваъз айтаётганларидагидек дарғазаб бўлганларини кўрмаганман, у зот: “Эй одамлар, ораларингда қавмни намоздан бездирувчи кишилар бор экан, қай бирингиз имомлик қилсангиз, намозни қисқароқ ўқинг!” дедилар” (Бухорий ривояти, 7159).

Бу ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) имомларга ўз қавмининг ёшлар ёки қариялардан иборат эканига, намозни чўзиб ўқиш уларга малол келиш-келмаслигига қараб ибодатни бошқаришни буюраяптилар.

Имом Бухорий Анас ва Абу Қатода (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилган ҳадисда:

Расулуллоҳ дедилар: “Гоҳида шундай бўладики, намозни узунроқ ўқимоқчи бўлиб бошлайман. Лекин чақалоқ йиғисини эшитиб қолсам, онасига оғир бўлмасин деб қисқартираман”.

Бу ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳаттоки намозда туриб, қавмининг ҳар бир аъзоси ҳолатини инобатга олганлари, оналар йиғлаган чақалоғи учун ҳаловатини йўқотган ҳолда намоз ўқимасин деб, атайин намозни қисқароқ ўқиганлари зикр қилинмоқда.

Саъд ибн Аби Ваққос ривоят қилади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир тўда одамларга ҳадя улашдилар. Мен ҳам ўшалар орасида эдим. Расулуллоҳ бир кишига ҳадя бермай ўтиб кетдилар. Ўша киши менга қолганларидан кўра кўпроқ ёқарди. Мен ўрнимдан туриб Расулуллоҳга секингина:

– Сизга нима бўлди, фалончига бермадингиз. Валлоҳи, мен уни мўмин деб биламан,– дедим.

Балки мусулмондир, – дедилар Расулуллоҳ.

Мен бироз жим турдим-да, кейин ҳалиги одамни яхши билганимдан, чидай олмай:

– Ё Расулуллоҳ, фалончига бермадингиз. Валлоҳи, мен уни мўмин деб биламан,– дедим.

Балки мусулмондир, – дедилар Расулуллоҳ.

Мен яна бироз жим қолдим. Лекин ҳалиги одамни яхши билганимдан, чидай олмай:

– Ё Расулуллоҳ, сиз фалончидан хафамисиз? Валлоҳи, мен уни мўмин деб биламан,– дедим. Расу­луллоҳ менга қараб:

Балки мусулмондир, – дедиларда, кейин:

Мен гоҳида бир кишини бошқаларидан кўра кўпроқ яхши кўра туриб, унга бермасдан бошқаларга бераманки, Аллоҳ уларни юзтубан қилиб жаҳаннамга қулатишидан қўрқаман,– деб қўшиб қўйдилар (Бухорий ривояти, 1478).

Ушбу ҳадис ҳам, халқ билан муомалада уларнинг имон даражалари турлича эканини албатта инобатга олиш зарурлигига далилдир.

“Одамларга улар биладиган нарсаларини гапиринглар. Аллоҳ ва Расули ёлғончига чиқари­лишини хоҳлайсизларми?!” (Бухорий ривояти).Ибн Ҳажар:“Биладиган нарсаларидан мурод тушунадиган нарсаларидир”, деган.

Бу ҳадисда эса, ҳаммага бир хил гапириш тўғри эмаслиги, илм беришда ҳам, гапириш-тушун­тиришда ҳам, албатта кишиларнинг илмий савия­лари, ақлий даражалари ҳисобга олинмаса, бу мусулмонлар ичида катта фалокатлар келтириб чиқаражаги ҳақида огоҳлантирилмоқда.

Анас ибн Моликдан:

“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Муоз ибн Жабал[11]ни уловларига мингаштириб кета­ётганларида унга:

Эй Муоз! – дедилар.

– Лаббайка ё Расулуллоҳи ва саъдайка[12], – деб жавоб берди Муоз.

Эй Муоз! – дедилар Расулуллоҳ яна бир оздан кейин.

– Лаббайка ё Расулуллоҳи ва саъдайка, – дедилар Муоз. Шу ҳол уч марта такрорлангач, Расулуллоҳ:

“Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир ва Муҳаммад унинг расулидир”, деб чин қалбдан гувоҳлик берган ҳар бир инсонга Аллоҳ дўзах ўтини ҳаром қилгандир, – дедилар. Шунда Муоз:

– Одамларга, токи хурсанд бўлсинлар учун, бу хушхабарни етказсам нима дейсиз? – деб савол берди.

Йўқ, унда одамлар фақат шунга суяниб қоладилар[13], – дедилар Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам).

Расулуллоҳ айтмагин деганлари учун, Муоз бу гапларни фақат ўлими олдидан, агар айтиб кетмаса, гуноҳкор бўлишдан қўрққани сабабидангина, айтиб кетдилар” (Бухорий ривояти).

Бу ҳадисни эса Имом Бухорий “Айтганларини баъзилар нотўғри тушуниб қолишларидан чўчигани туфайли ҳаммага ўргатмай, лекин баъзиларга илм ўргатиш” бобида келтирган. Демак, илмни ҳам, бор гапни ҳам дуч келганга айтавериш тўғри эмас. Чунки баъзи нарсаларни одамлар эшитиб, ундан мурод қилинган хулосани эмас, ўз нафсларига маъқул келадиган хулосани чиқариб олишлари мумкин. Айниқса, ўзи ихлосманд бўлса-да, лекин диний саводи чала, билими ниҳоятда саёз кишилар шунга мойил бўлишади.

Ойша онамиз ҳузурига бир тиланчи келганда унга ул-бул бериб жўнатиб юбордилар. Яна бошқаси келганида эса, унга ҳам бердилар, яна уйга ҳам таклиф қилдилар. Онамиздан бундай муносабат маъносини тушунтириб беришни сўралганида: “Бизга Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) одамларни ҳар бирини ўзига лойиқ мақомга қўйишни ўргатганлар”[14], деб айтдилар.

Ушбу ҳадислар билан танишар эканмиз, бир қанча саволлар туғилади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) мазкур ҳадиси шарифларда воқеликни – “Ҳизбут-таҳрир” таъбири билан айтилганда – “қутулиб бўлмайдиган иш” сифатида тан олмай нима қилганлар?!

Воқелик шу ҳадисларда Расулуллоҳ учун фикрлаш манбаи бўлмай нима бўлган?!

Муаммолар ечимини Расулуллоҳ шу воқеликдан келиб чиқиб танламаган бўлсалар, унда қаердан олганлар?!

Демак, ҳар қандай ақлли инсон тасарруфида кузатилганидек, Ислом дини ҳам мусулмонлардан доимо воқеликни инобатга олишни талаб қилади.

Буни ақлли одамлар албатта фарқлайдилар. Лекин “Ҳизбут-таҳрир” раҳнамолари учун воқеликни инобатга олиш фақат бир нарсани англатадиганга ўхшайди, у ҳам бўлса – воқеликка рози бўлиш ва ечимни салбий маънода воқедан олишдир.

Аслида, “Ҳизбут-таҳрир” воқеликни инобатга олишдан бош тортиши, бунинг оқибати ўлароқ ҳаётдан тамомила узилиб қолиши, фақат хаёлот оламида, кабинетда ўтириб ёзилган китобларда тасвирлаб берилган Хилофат орзусида юравергани учун ҳам, доимо тўсиқ ортидан янги тўсиққа дуч келаверади.

Агар воқеликни ўзгартиришнинг имкони бўлмаса, қўлидан келмаган ишга ўзини уравериб вақтни ва кучни зое қилмай, бунинг ўрнига қўлидан келадиган бошқа ишларни қилиш тўғри эканлиги ҳақида оят-ҳадислар кўп. Биз улардан баъзиларини юқорида зикр этдик, яна мисоллар келтиришда давом этамиз.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

“Эй имон келтирганлар! Ўзингизга қарангиз! Модомики, ҳидоят топган экансиз, адашган­ларнинг сизларга зарари йўқ. Қайтар жойингиз Аллоҳнинг ҳузуридир. Ўшанда Аллоҳ сизларни қилган ишларингиздан хабардор қилур” (Моида сураси, 105-оят).

Албатта, бу оятни далил келтириб, яна ўз фикримиз баёнида давом этаверсак, биз ҳам “Ҳизбут-таҳрир” раҳнамоларига ўхшаб қолардик. Яъни, Қуръони каримни ўз раъйимизга мослашга уринган бўлардик. Аммо биз ундай қилмаймиз. Қуйида Ҳофиз Ибн Касирнинг мазкур оят тафсирида айтиб ўтганларини келтирамиз. Иқтибос:

“Аллоҳ таоло бу оятда мўмин бандаларига ўзларини ўнглашни, кучлари ва тоқатлари етганча яхшилик қилишларини амр қилмоқда ҳамда кимки ўз ишини ўнглаган бўлса, хоҳ унга яқин, хоҳ узоқ бўлсинлар, бузуқ инсонларнинг фасоди унга зарар етказмаслигини хабар бермоқда. Ибн Аббос айтишича: “Аллоҳ: Агар банда ҳалолу ҳаромдан буюрганларим ва қайтарганларимда менга итоат этса, ундан сўнг адашганларнинг унинг учун зарари йўқдир, тоинки ўзи менинг буйруғимга амал қилар экан, деяпти”.

Имом Аҳмад Қайсдан ривоят қилади: “Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) турди ва Аллоҳга ҳамду сано айтди, сўнг айтди: “Сизлар ушбу “Эй имон келтирганлар! Ўзингизга қарангиз! Модомики, ҳидоят топган экансиз, адашганларнинг сизларга зарари йўқ” оятини ўқийсизлар ва уни ўз ўрнидан бошқа ерга қўясизлар. Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай деганларини эшитганман: “Агар одамлар мункар ишни кўриб, уни ўзгартирмас эканлар, Аллоҳ таоло юборажак жазосини уларнинг барчалари учун умумий қили­шига оз қолади (шу мункарни қилгану қилмаган­ларга нисбатан берилажак жазо умумий бўлади дейилмоқчи)”.

Абу Исо Термизий Абу Умайя Шаъбонийдан ривоят қилади: Абу Саълаба Хўшаний олдига келдим ва: “Манави оятни сиз нима қилган бўлардингиз?” – дедим. У: “Қайси оят?” – деб сўради. Мен: “Эй имон келтирганлар! Ўзингизга қарангиз! Модоми­ки, ҳидоят топган экансиз, адашганларнинг сизларга зарари йўқ”ояти”, дедим. У жавоб берди: “Аллоҳга қасамки, бу оят ҳақида биладиган одамдан сўрадинг. Мен шу оят ҳақида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан сўраган эдим, у киши: “Йўқ, сиз бир-бирингизни амри маъруф ва наҳй мункар қилаверинглар. Токи бахилликка итоат этилаётган, ҳаво-хоҳишга эргашилаётган, мол-дунёни бошқа нарсадан муқаддам қўйилаётган ҳамда ҳар бир фикр эгасининг ўз раъйига маҳлиё бўлаётган ҳолатни кўрсанг, ўшанда фақат ўзингни билгин, омма билан ишинг бўлмасин”, – дедилар”. Абдуллоҳ ибн Муборак шу ҳадисни ривоят қилар экан, айтганки: “Утбадан бошқалар зиёда қилишларича: “Сўралди: “Ё Расулуллоҳ, ўзларидан эллик кишининг ажрими ё бизданми?” Расулуллоҳ: “Сизлардан эллик кишиники”, деб жавоб қилдилар””. Сўнгра Термизий айтди: “Бу ҳасан, ғариб, саҳиҳ ҳадис”. Шунингдек, бу ҳадисни Абу Довуд ҳам ривоят қилган.

Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинадики, бир киши ундан: “Эй имон келтирганлар! Ўзингизга қарангиз! Модомики, ҳидоят топган экансиз, адашганларнинг сизларга зарари йўқ”ояти ҳақида сўради. У киши: “Ҳозир бу оят­нинг замони эмас. Ана ўшанда: “Ўзингизга қарангиз! Модомики, ҳидоят топган экансиз, адашганларнинг сизларга зарари йўқ”, – деб жавоб бердилар.

Ибн Жарир Суфён ибн Ақолдан ривоят қилади: Ибн Умарга /фитналар авж олган кунларда/: “Шу кунларда /бир ерда, жим/ ўтирсангиз, амри маъруф ва наҳй мункар қилмасангиз қандай бўларкин? Ахир Аллоҳ таоло ҳам: “Ўзингизга қарангиз! Модо­мики, ҳидоят топган экансиз, адашганларнинг сизларга зарари йўқ – дейдику?” – деб айтилди. Ибн Умар айтди: “Бу оят менга ва асҳобларимга тегишли эмас. Чунки Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Огоҳ бўлинг, ҳозир бўлганлар ғойибларга (яъни ҳозир бу ерда йўқларга) албатта етказсин!” – деганлар. Биз ўшанда ҳозир бўлганлар эдик, сиз эса ғойиб бўлганларсиз /яъни биз сизга етказиш учун ҳам гапиришимиз керак, демоқчи/. Лекин бу оят биздан кейин келадиган, гапирсалар ҳам гаплари қабул қилинмайдиган одамларга тегишлидир”.

Сивор ибн Шабиб деди: “Биз ибн Умар ҳузурида эдик. Кўзига қамчи теккан, тили қаттиқ (заҳар) бир киши келди ва: “Эй Абу Абдураҳмон, олти киши бор, ҳаммалари Қуръон қорилари ва унга амал қилишда тезкорлар, ҳаммалари ўзини аямай жидду жаҳд қиладилар, барчалари учун бирор тубанлик содир бўлиши ёқимсиз, аммо шунча нарса ичида бўлатуриб, тағин бир-бирларини ширкда айбламоқдалар?” – деди. Ўтирганлардан бир киши: “Бир-бирларини ширкда айблашларидан ортиқроқ яна қандай тубанлик истайсан?” – деб айтди. – Мен сендан эмас, Шайхдан сўраяпман, – деди ҳалиги киши ва гапларини Абдуллоҳга яна қайтариб айтди. Абдуллоҳ бундай дедилар: “Хойнаҳой, эй бепадар, мени: “Сен бориб уларни ўлдиришинг керак”, деб буйруқ берармикан, деб фикр қилаётган бўлсанг керак. /Йўқ, мен сенга:/ Бориб уларга ваъз-насиҳат қилгин, уларни хато деб ўйлаётганинг ишлардан қайтаргин, агар сенга қулоқ солмасалар, унда ўзингни билгин, /дейман/. Аллоҳ таоло айтади: “Ўзингизга қарангиз! Модомики, ҳидоят топган экансиз, адашган­ларнинг сизларга зарари йўқ””.

Яна Жубайр ибн Нафирдан ривоят қилиб, айтдики: “Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг асҳоблари мавжуд бир ҳалқада бўлгандим. Ўтирганлар ичида энг ёши ўзим эдим. Одамлар амри маъруф ва наҳй мункар ҳақида суҳбат қилишди, шунда мен: “Ахир Аллоҳ таоло китобида: “Ўзингизга қарангиз! Модомики, ҳидоят топган экансиз, адашганларнинг сизларга зарари йўқ”,деб айтмаганми?” – дедим. Ҳаммалари менга қараб, бир тилдан: “Қуръондан бир оятни суғуриб оласанми, ҳолбуки уни билмайсан, унинг таъвили (тафсири) нималигини ҳам билмайсан?” – дейишди. Қаердан ҳам гапирдим-а, қанийди гапирмаган бўлганимда, деб ўйлаб қолдим. Улар яна ўз суҳбатларида давом этдилар. Аммо мажлисдан туришлари яқин қолганда менга шундай дедилар: “Сен ҳали анча ёш бир болакай экансан. Оятнинг нимани англатишини билмай туриб, битта оятни илиб олдинг. Сен ўша /оятда назарда тутилган/ замонни ўз кўзинг билан кўришгача етсанг ажаб эмас. Агар қизғанчиқликка итоат этилишини, ҳаво-хоҳишларга эргашиб кетилишини, ҳар бир фикр эгасининг /ҳеч кимнинг фикрига қиё боқ­май/ ўз фикратига маҳлиё бўлишини кўрсанг, ўшанда ўзингни билгин, агар ҳидоятда бўлсанг, адаш­ганларнинг сенга зарари йўқдир”, дейишди. /Ибн Касирдан иқтибос тугади/.

Бундан ташқари, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) мусулмонлардан доимо фақат тоқатлари етганча амал қилишларини талаб қилардилар.

Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилинади:

“Қачон биз Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га: “Қулоқ солиш ва итоат қилишга” байъат берсак, у зот: “Тоқатингиз етганича!” – дер эдилар” (Бухорий ривояти, 7202).

Жарир ибн Абдуллоҳ ривоят қиладилар:

Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­га қулоқ солиш ва итоат қилишга байъат қилдим. Шунда у зот менга: “Тоқатинг етганча! Яна ҳар бир мусулмонга насиҳат қилгин!” – деб васият қилдилар”(Бухорий ривояти, 7204).

Нима учун Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) байъатни саҳобалардан индамай қабул қилиб кетавермас эдилар? Нима учун “Тоқатинг етганча”ни ҳам қўшиб қўярдилар?

Ахир шунинг ўзи – Пайғамбаримиз Муҳаммад (алайҳиссалом) Ислом дини таълимотларининг барчасини рисоладагидек бажариш ҳамманинг ҳам қўлидан келавермаслигини, гоҳида воқелик ўзининг оғир юки билан киши устидан ғолиб келиши мумкинлигини билганларидан ва шундай ҳолларда на Аллоҳ таоло ва на Унинг Расули уларга маломат қилмаслигини билдирмоқчи бўлганларидан эмасми?

Мункарни ўзгартириш тўғрисидаги Имом Мус­лим ривоят қилган машҳур ҳадисда ҳам айтилган:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Орангиздан кимда-ким бирор мункар ишни кўрса, уни қўли билан ўзгартирсин, башарти қўли билан ўзгартиришга қодир бўлмаса – тили билан ўзгартирсин, шунга ҳам қодир бўлмаса– қалби билан ўзгартирсин. Мана шу, яъни мункарни қалб билан ўзгартириш, шу мункарнинг бўлмаслигини чин дилдан хоҳлаш – Имоннинг энг заиф кўринишидир”.

Нима учун Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Мункарни кўрган одам албатта уни ўзгартирсин, бунга уринмаган киши мўмин эмас!” қабилида гап айтмадилар?

Бу ҳам – у зотнинг воқелик олдида гоҳида мўмин киши мағлуб бўлиши мумкинлигини билганларидан эмасми?

Бундай талаб қатъий қўйилса, мўмин кишига қийин бўлиб қолишини у зотга Аллоҳ таоло билдириб, умматга раҳм-шафқат айлаганларидан эмасми?

Қатъий буйруқ остида чорасиз қолган инсон гоҳида бир мункарни ўзгартириш йўлида жон-жаҳди билан тиришиб, ундан ҳам каттароқ бошқа бир мункарни келтириб чиқариши мумкинлигини ҳис этганларидан эмасми?

Нима учун “Ҳизбут-таҳрир” ҳар бир нарсани албатта ё у ёқлик, ё бу ёқлик бўлишини талаб қилади?

Замон ва макон эътибори билан ҳукмларда ҳам турфалик, тафовут бўлиши мумкинлигини инобатга олмайди?

Жамият аъзолари орасида бир нарсани қабул қилиш-қилмасликда фарқ бўлиши мумкинлигига парво қилмайди?

Ўзига эргашганларни ҳам моддий ва ақлий имко­ниятлари турлича, илмий ва имоний савиялари бошқа-бошқа бўлиши эҳтимолига бефарқ қарайди?

Бизнингча бу ҳол – “Ҳизбут-таҳрир” таклиф этаётган йўлнинг алоҳида инсон табиатига ҳам, инсоний жамият табиатига ҳам қанчалар зид ва номувофиқ эканлигини исбот қилувчи яна бир омилдир.

Бунинг энг асосий сабаби шуки, “Ҳизбут-таҳрир” йўли қанчалик баландпарвоз шиору мақсадлар билан безатилмасин, у барибир келиб чиқиши жиҳатидан инсоний, яъни атиги бир ёки бир неча инсон ўйлаб чиқарган йўлдир, холос.

Ҳақиқий Ислом эса келиб чиқиши жиҳатидан Илоҳий бўлиб, уни инсон ўйлаб топмаган. Бу илоҳий йўлни бизга оддий башар баён қилмаган. Бу оламлар Раббиси Аллоҳ тарафидан бутун ба­шариятга раҳмат ўлароқ берилган дин ҳамда хато ва маъсиятлардан маъсум бўлган зот Муҳаммад (алайҳиссалом) тарафидан баён этилган муқаддас йўлдир.

Унинг олдида инсон ақли ниҳоятда ожиз ва хаёли ниҳоятда арзимасдир.

* * *

 Инқилобий йўл ҳақида

“Ҳизбут-таҳрир” ўзининг “Такаттул”, яъни “Ҳизбий уюшма” китобида, 29–30-бетларида шун­дай дейди:

Ҳизб ҳокимиятга уммат ва талаби нусрат иш­лари орқали етади ва мабдани бирданига ижро қилади. Инқилобий йўл деб номланган нарса шудир… ҳизб исломий мабдани инқилобий равишда ижро қилади. Вазиятлар қандай бўлишидан қатъи назар, тадрижийлик (босқичма-босқичлик) йўлини қабул қилмайди.

Аслида, биз юқорида келтирган ҳадислар ва оятлар “Ҳизбут-таҳрир”нинг ушбу иқтибосда келти­раётган фикрлари қай даражада саёз эканлигини исботи учун кифоя қилади. Шундай бўлса-да, айни мавзуда бўлгани сабабли, бир ҳадисни қисман такрорлаб ўтамиз.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Яманга жўнатаётган элчилари Муоз ибн Жабалга:

“…Уларни энг аввало Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлиги ва мен Аллоҳнинг расули эканимга гувоҳ­лик беришга даъват қилгин. Агар бунда сенга итоат этсалар, Аллоҳ таоло ҳар кеча-кундузда беш маҳал намоз ўқишни фарз қилганини уларга айтгин. Агар бунда ҳам сенга итоат этсалар, унда бойларидан олиниб, камбағалларига бери­ладиган закот садақасини ҳам Аллоҳ таоло уларга фарз қилганини билдиргин. Агар бунга ҳам рози бўлсалар, закотга одамларнинг ўзлари учун энг қадрли бўлган молини олмагин…”(Бухорий ривояти, 1496).

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­нинг аввало фалон нарсани, сўнгра, итоат этишса, кейинги нарсани, унда ҳам итоат этишганида учинчи нарсани даъват қилиш ҳақида таъкидлаб ўтишлари бежиздан бўлган эмас. Бу Исломни баайни халқнинг ҳолатига қараб, босқичма-босқич татбиқ этилишига тарғиб бўлмаса, яна нимани англатиши мумкин?

Аслида, инқилобий ўзгариш – мутлақо таби­атга хилоф бўлган ижтимоий ҳодисадир. Зеро, башарий жамият ҳам худди табиатда бўлгани каби бир ҳолдан бошқа ҳолга кўчишда сакраш, ҳатлаб ўтиш каби инқилобий услубларни қабул қилмайди ва ижтимоий ўзгаришларни фақат аста-секинлик, тадрижийлик билан, илмий исти­лоҳда айтганда – эволюцион тарзда амалга оши­шини тақозо этади.

Ғарб мутафаккир олимларидан бири келиб чиқиши ва оқибат-натижаси жиҳатидан инқилоб­нинг инсон табиатига ҳам, жамият ривожи қонуни­ятларига ҳам номувофиқ эканига мисол келтирар экан, ҳар қандай ижтимоий ўзгаришни ҳомилага ўхшатиб шундай деган эди: Ҳомила соғлом дунёга келишини истаган одам учун Яратганнинг ўзи бел­гилаган муддатни сабр билан кутмасдан бошқа илож йўқ. Кимки бу муддатни кутишга сабри етмай уни ўз вақтидан шошилтирмоқчи бўлса, унга ҳали етилмаган чала ҳомилани ёки ўлик болани қабул қилиб олишига тўғри келади.

Дейилмоқчики, ҳамма нарсанинг Аллоҳ тара­фидан белгиланган ўз ажал-муддати бўлиб, то ўша муддат келмагунча, ҳар не қилманг, сиз истаган нарса барибир амалга ошмайди. Мабодо амалга ошган тақдирда ҳам фақат зиён билан бирга келади. Инсоният тарихидаги барча революциялар натижаси ҳам айнан шуни кўрсатади.

Масалан, тарихдаги энг машҳур инқилобни – 1789 йилда бошланиб, 1791–1794 йилларда ҳокимиятнинг қўлдан-қўлга ўтиши оқибатида қайталанган Буюк[15] Француз революциясини олайлик. Бу инқилоб француз миллатининг энг яхши вакиллари қирилиб кетишини ва жамият ҳаётининг барча соҳаларида буюк хаосни кел­тириб чиқарди, холос. Ҳатто, ушбу инқилоб ташки­лотчилари ва тарғиботчиларининг аксарияти ҳам, ўзлари яратган инқилобнинг фарзанди – террорнинг қурбонига айланишди.

Шубҳасиз, кимдир: “Юқоридаги гаплар фақат дунёвий фикрлар, холос”, дейиши мумкин. Лекин, шуни унутмаслик лозимки, барча мутафаккирлар ўз фикрларини қисман аввал ўтган бошқа олимлардан олсалар, қисман ўзларининг ва халқларининг аччиқ ҳаётий тажрибаларидан олиб гапирадилар. Биз­нинг ҳам кўзимиз очилиши учун албатта ўша аччиқ кунларни бошимиздан ўтказишимиз шарт эмас. Биздан фақат ўз фаросат ва заковатимизни тўғри ишга солишимиз талаб этилади, холос.

Ундан сўнг, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) қуйидаги маънодаги сўзларни бежиз айтмаганлар: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан:

“Ҳикматли калима мўминнинг йўқотган нарсаси бўлиб, қаерда топиб олса, унга энг ҳақли киши ўзи бўлади” (Термизий ривояти).

Шу боис, ким айтган бўлишидан қатъи назар, юқоридаги ҳадис мазмунига кўра, ҳикматни, тўғри гапни ва ҳақиқатни олишдан тортинмаслигимиз, балки уни ўзимизнинг йўқотиб қўйган нарсамиздек қабул қилмоғимиз лозим.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) тарафидан унинг ҳақида: “Одамлар Исломга кирдилар, Амр эса – имон келтирди” деб айтилган, яна бир ривоятда “Тўрт араб даҳоларидан бири” деб васфланган буюк саҳобий Амр ибн Ос бошқа бир буюк саҳобийга, ўзининг ўғли – Абдуллоҳ ибн Амрга васият қиларкан, шундай деганди:

Эй ўғлим, одил султон – баракали ёмғирдан яхшироқдир.

Жиловланган шер – золим султондан яхшироқдир.

Бешафқат ва золим султон давомли фитнадан яхшироқдир (Имом Табароний ривояти).

Файласуфлар ва мутафаккирлар ўрганса, мағ­зини чақса арзийдиган холис ва ҳаққоний сўзлар эмасми бу? Бугун ҳам чор-атрофдаги халқ­лар­даги инқилобий ҳаракатлардан сўнг юртда бўй кўрсатган вайронгарчилик, нотинчлик, фисқу фасодлар шу юртларнинг инқилобдан аввалги ҳолатидан яхшироқ деб ким айта олади? Бу фитнаи бардавомлар худди ёмғирдан қочиб қорга тутилган кишининг аҳволини эслатмаяптими сизга?

Али (розияллоҳу анҳу) дедилар:

“Сизлар энг биринчи мағлуб бўладиган жиҳод қўлларингиз билан қиладиган жиҳоддир! Сўнг тилларингиз жиҳоди, сўнг қалбларингиз жиҳоди… Қачон инсон қалби яхши нарсани тан олмай қўйса, бу уни ўзгартириб, остин-устин қилиб юборади”.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) у киши ҳақида: “Мен илм шаҳри бўлсам, Али унинг дарвозасидир”,деб мақтаганлари, Али (розияллоҳу анҳу) нимага юқоридаги гапларни айтганлар?

Дарҳақиқат, ислом тарихига назар ташлайдиган бўлсак, ўтган давр ичида бузуқ воқеликни инқи­лобий тарзда ўзгартирмоқчи бўлган қизиққон мусулмонлар вақти-вақти билан чиқиб турганлар. Аммо, бун­дайларни ҳар қачон ўз даврининг олимлари ноўрин интилишлардан кескин қайтарганлар. Албатта, буюк олимларимизни воқеликка рози бўлиб қўл қовуштириб ўтиришни танлаганликда айблай ол­маймиз. Балки улар инқилобий ҳаракат оқибатида мавжуд воқеликдан ҳам баттарроқ ва даҳшатлироқ воқелик вужудга келажагини истамаётганларини важ келтирганлар. Аниқки, улар ҳақ бўлганлар. Аллоҳ уларни Ўз раҳматига олсин.

Саъид ибн Жубайрдан ривоят:

Мен Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан сўрадим:

– Султонни маъруфга буюриб, мункардан қайта­райми?

– Агар сени қатл қилишидан қўрқсанг, панд-насиҳат қилма! – деб жавоб берди Ибн Аббос. Мен шу саволни икки марта такрорладим. У киши ҳам ҳар гал бир хил жавоб қайтардилар. Сўнг:

– Агар панд-насиҳат қилишинг жуда зарур бўлса, яккама-якка гаплашгин! – дедилар.

Товус ривоят қилади:

Бир киши Абдуллоҳ ибн Аббос ҳузурига келиб, деди:

– Шу султоннинг олдига чиқиб, унга амри маъруф наҳй мункар қилайми?

– Унинг учун фитна бўлма![16] – деди Ибн Аббос.

– Султон мени маъсиятга буюрса-чи? – деди ҳалиги киши.

– Буни назарда тутаётганмидинг? Унда эркак бўл! – деб жавоб берди Ибн Аббос.

* * *

Сақофат ҳақида

Ҳизб китобларида “сақофат” деган сўзга кўзингиз тушади. Бу нима дегани?

Авваламбор “сақофат” деган сўз ўзбек тилида мавжуд бўлмагани боис, бу сўз аслий, араб тилида нимани англатишини билиб олишимиз даркор. Шундан кейингина “Ҳизбут-таҳрир” сақофат деганда нимани назарда тутишини билишимиз мумкин.

“Сақофат” сўзи, айни шу шаклда Қуръони карим ва Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳадисларида ворид бўлмаган бўлиб, луғат китобларида – “маҳорат”, “топқирлик”, “бирон соҳанинг етук эгаси бўлиш” каби маъноларни билдиради ва бугунги кунда ўзбек тилидаги тарбия, фан, санъат, маданият сўзлари ҳам сақофат сўзига маънодош бўлади.

Бундан ташқари, “сақофат” сўзи инсон дунё­қарашини белгилаб берадиган билим ва тажрибалар мажмуасини ҳам англатади. Буни ўзбек тилида маърифат деб, яъни динни, дунёни, ҳаётни билиш ва тушуниш учун зарур бўлган диний ва дунёвий билимлар мажмуаси, деб атасак, тўлароқ баён қилган бўламиз.

Ҳизб китобларида ҳам шунчаки “сақофат” ҳақида гапирилганида, одатда, кишининг дин ва дунё ҳақидаги тасаввурини шакллантирувчи билимлар назарда тутилади.

Лекин “Ҳизбут-таҳрир” китобларида, шунчаки сақофатдан фарқли равишда, кўпинча уни “ҳизбий” аниқловчиси билан биргаликда, яъни “ҳизбий сақофат” деган бирикма билан ишлатилади. Яъни, “Ҳизбут-таҳрир” ўз аъзоларининг дин ва дунё тўғрисидаги маърифатини ўз қарашлари асосида белгилаб бермоқчи бўлади. “Ҳизбут-таҳрир” раҳнамоларининг талабларига кўра, “ҳизбий сақофат” эгаси – Ислом динини ҳизб қандай тушунтирса, шундай тушуниши лозим.

“Ҳизбут-таҳрир тушунчалари” китобида сақофат ҳақида:

Ҳизб ҳизбий сақофатни тайёрлаб, унга ҳаёт ишлари ҳақидаги Исломий аҳкомларни киритди, деб айтилади.

Демак, юқорида айтганимиздек, ҳизбий сақофат – ҳаёт ишлари ҳақида, яъни умуман ҳаёт ҳақидаги, лекин Исломий эмас, айнан “Ҳизбут-таҳрир” фикрларидан иборатдир.

“Ҳизбий уюшма” китоби 21-бетида шундай сўзлар бор:

Иқтибос: Биринчи босқич … умматнинг барча шахсларини ҳар қандай тўғри сақофатдан холи эканликда баробар деб эътибор қилиш, ҳизбга аъзо бўлишни хоҳлаётган кишиларни ҳизб сақофати билан тарбия қилишни бошлаш… босқичидир /иқтибос тугади/.

Бу парчани ўзбек тилида баён қилиш учун унга бироз тафсилот киритишимизга тўғри келади. Маълумки, ҳизб ўз фаолиятини уч босқичга бўли­шини таъкидлайди:

1- “ҳизбий сақофат”пайдо қилиш учун таълим босқичи;

2- умматга таъсир қилиш боқичи;

3- ҳокимиятга етиш босқичи.

Юқоридаги иқтибосда биринчи босқич ҳақида гапирилган. Демак, “Ҳизбут-таҳрир” бу босқичда умматнинг барча шахсларини ҳар қандай тўғри сақофатдан холи эканликда баробар деб эътибор қилади. Бу эса, “Ҳеч бир истисносиз, олиму алло­малари билан бирга, барча мусулмонларнинг дин ва ҳаёт ҳақидаги тушунчалари хато бўлиб, буни тўғрилаш лозим. Миясида шундай тушунчалар ин қурган инсонлар билан исломий ҳаётни тиклаб бўлмайди”, деганидир. Шу боисдан ҳизбга аъзо бўлишни истаган, демакки – исломий ҳаётни тиклашни мақсад қилган кишилар миясидан аввало хато сақофатни, яъни дин ва ҳаёт тўғрисидаги ҳизбгача мавжуд бўлган тушунчаларни чиқариб ташлаб, ўрнига гўёки “ҳаққоний, ҳизбий сақофатни”, яъни дин ва ҳаёт ҳақида “Ҳизбут-таҳрир” бераётган билимларни бериш лозим бўлади.

Давом этамиз. Китобнинг 26-бетида:

Бу даврда ҳизб сақофати ва фикри билан бошқа сақофат ва фикрлар ўртасида тўқнашув бўлиши табиийдир… Ҳизб ўзининг фикрларини тушунтириб беради. Бошқа сақофат ва фикрларнинг сафсата ва таги пуч ҳамда натижалари хатарли эканини очиб ташлайди. Шу вақтда уммат ўзга сақофат ва фикрлардан юз ўгириб, ҳизб сақофати ва фикрларига юзланади. Шунингдек, бу сақофат ва фикрларнинг пучлигини билгач, уларнинг эгалари ҳам – агар онгли, холис ва софдил бўлсалар – ўз сақофат ва фикрларидан қайтадилар.

Ушбу иқтибосдан англашилишича, “Ҳизбут-таҳрир” бераётган фикрлардан бошқача фикрга эга бўлганлар фақат сафсата ва таги пуч нарсага эргашадилар ва охири хатарли натижаларга етиб борадилар.

Шу нарсанинг ўзи ҳам “Ҳизбут-таҳрир” аъзолари учун бошқа сақофатлар ва фикрлар эмас, аслида “Ҳизбут-таҳрир”нинг сақофати ҳам, фикри ҳам пуч эканини исбот қилмайдими?!

“Ҳизбут-таҳрир”нинг асоссиз фикрларидан нафақат оддий мусулмонлар, балки ислом умматининг энг катта уламо ва фозиллари ҳам юз бурмоқда, балки буриштирмоқда. “Ҳизбут-таҳрир” фикрларини қоралаган олимларнинг кўплиги ва ҳаммага, жумладан, “Ҳизбут-таҳрир” тарафдорларига ҳам маълум ва машҳур бўлганлари боис, уларнинг номларини келтириб ўтиришни ҳам ортиқча деб ҳисоблаймиз.

Иқтибосдаги яна бир жойга эътибор қилсак – “Ҳизбут-таҳрир” сақофати билан танишган бошқа фикр эгалари – бир кун келиб, ўз фикрларидан қайтар экан. Лекин ҳаммалари эмас – фақат онгли, холис ва софдил кишиларгина қайтарканлар.

Ҳа… “Ҳизбут-таҳрир” тушунчаларини қабул қилмаган одамларни бу гуруҳ аъзолари нима учун доим онгсизлик, нохолисликда айблаб келишлари энди тушунарли бўлади. Онгли, холис ва софдил кишилар фақат “Ҳизбут-таҳрир”да жамланган, деган тушунча қаердан булар миясига ўрнашиб қолгани ҳам энди маълум бўлар.

Давом этамиз. “Ҳизбий уюшма” китобида 21-бетида яна қуйидагиларни ўқийсиз:

Иқтибос: Лекин шу нарса маълум бўлиши лозим­ки, бу тарбиялаш таълим эмас, ҳамда ҳизб од­дий мактаблардан тубдан фарқ қилади. Шунинг учун ҳалқалардаги сақофат мабда[17]ни муаллим деган эътиборда олиб борилиши, олинаётган илм ва сақофатда фақат мабдага ва ҳаёт майдонига шўнғиш учун лозим бўлган қисмига чекланиш ҳамда ҳаёт майдонида уларга дарҳол амал қилиш учун олиниши лозим.

Шунинг учун сақофат амалий бўлиши, яъни ҳаётда унга амал қилиш учун олиниши лозим. Шунингдек, зеҳн билан назарий жиҳат орасига қалин тўсиқ қўйилиши лозимки, ҳизбий сақофат мактаб тарбиясининг назарий йўналишида йўналмасин /иқтибос тугади/.

Мактаб, мактаб тарбияси, назарий жиҳат, деган сўзларга эътибор беринг. Аслида, бу сўзлар асл арабий матннинг бироз ўзгартирилган таржимаси бўлиб, матн ўзбек тилига тўғри ўгириладиган бўлса, бошқача кўринади. Ёлғон бўлмаслиги учун қуйида китобнинг шу қисми арабча матнда қандай келганини, изидан эса солиштириш учун унинг тўғри таржимасини ҳам келтириб ўтамиз:

على أنه ينبغي أن يعلم أن هذا التثقيف ليس تعليما، وأنه يختلف عن المدرسة اختلافا كليا، ولذلك لا بد أن تكون الثقافة للحلقات سائرة على اعتبار أن المبدأ هو المعلم، وان العلم والثقافة التي تؤخذ إنما يقتصر فيها على المبدأ، وعلى ما يلزم لخوض معترك الحياة، وان تؤخذ للعمل بها حالا في معترك الحياة 
ولذلك لا بد أن تكون الثقافة عملية ، أي أن تؤخذ للعمل بها في الحياة، ولا بد أن يوضع حائل كثيف بين الذهن وبين الناحية العلمية، حتى لا تتجه الثقافة الحزبية اتجاه الثقافة المدرسية العلمي 

Тўғри таржима:

Лекин шу нарса маълум бўлиши лозимки, ҳизб сақофати билан таништириш – илм бериш дегани эмас (яъни таълимий фаолият эмас) ҳамда ҳизб диний таълим масканларидан тубдан фарқ қилади. Шунинг учун ҳалқаларга (ҳизбий) сақофат беришда шундай эътибордан келиб чиқиш лозимки – фақат мабдагина (яъни ҳизб ақидасигина) ўргатувчи-муаллимдир, олинаётган илм ва сақофатда ҳам зинҳор мабдадан (яъни ҳизб ақидасидан) четга чиқилмайди ва фақатгина ҳаёт майдонига шўнғиш учун зарурий нарсаларнигина ўрганилади ҳамда ҳаёт майдонида уларга дарҳол амал қилиш учунгина олинади.

Шунинг учун сақофат амалий бўлмоғи, яъни унга ҳаётда амал қилиш учун олинмоғи лозим. Шунингдек, албатта зеҳн билан илмий жиҳат ўртасига қалин тўсиқ қўйилиши лозимки, ҳизбий сақофат диний таълим масканларидаги сақофатнинг илмий йўналишига йўналиб қолмасин.

Ҳизб сақофати билан таништириш – илм бериш дегани эмас, деганидан келиб чиқадики, «Ҳизбут-таҳрир» китобларида «ҳизб сақофати» деб таништириладиган барча китоблар ва бошқа нашр­лар, жумладан шу китобнинг ўзи – «Ҳизбий уюшма» ҳам, илмий китоб ёки нашр деб ҳисобланмайди.

Лекин биз «ҳизбий сақофат» номи остида бери­лаётган нарсаларни Дин деб аталишидан норози эканимизни билдириб қўймоқчимиз. Сақофат­ни сақофат деб, яъни ислом ҳақида «Ҳизбут-таҳрир»нинг фикри ва сақофати деб берилса, ҳали чидаш мумкин, аммо Ислом дини шу дейиш бу катта хато – сохта даъво.

Шунингдек, олинаётган илм ва сақофатда ҳам зинҳор мабдадан (яъни ҳизб ақидасидан) четга чиқилмайди деган жойдан маълум бўладики, нафақат ҳизб мабдаси, яъни ақидасига мос келмаган бирон китоб ўқилишга лойиқ эмас, балки хизбнинг ўзи ўқитаётган китобларда ҳам, ҳизб ақидасидан зинҳор четга чиқилмайди. Яъни, ҳизб ақидасидан ташқарига чиқадиган саволлар ҳам берилмайди. Демак, «Ҳизбут-таҳрир» аъзолари ҳизб китоблари орқали сингдирилаётган ақидани индамай, «чайнамай» ютиб юборишлари лозим.

Шунга ҳам эътибор берингки, албатта зеҳн билан илмий жиҳат ўртасига қалин тўсиқ қўйилиши лозим, токи ҳизбий сақофат диний таълим масканларидаги сақофатнинг илмий йўналишига йўналиб қолмасин.

Яъни, «Ҳизбут-таҳрир» китобларида ёзилган тушунчалар, фикрлар, фатволар қандай берилса, шундайлигича олиниши керак. Буларнинг илмий жиҳатига шўнғиш мумкин эмас. Қуйидаги саволлар бериш – илмий жиҳатга йўналиш деб қаралади:

Бу фикр қаердан келиб чиқади?

Бу ҳукмни тасдиқловчи оят ё ҳадислар борми?

Ислом уламолари бу ҳақида нима дейишган?

Жумладан, саҳобалар ва тобеъинлар бу борада нима деганлар?

Бухорий ёки Муслим айни мавзуда нималар ривоят қилган?

Тўрт мазҳаб эгаларининг шу ҳақдаги фикрлари маълумми?

Бу оят тафсирида нималар келган?

Бу ҳадисни олимлар қандай шарҳлаган?

Ҳизбий сақофат илмий йўналишга йўналиб қолмасин деганда шулар назарда тутилмаган бўлса, унда нима назарда тутилган?

Яна давом этсак, «Ҳизбий уюшма» китоби 23, 24-бетларида мана бу сатрларни кўрамиз:

Иқтибос: Диний таълим муассасалари билан ҳизб ўртасида сақофат борасидаги фарқни шунинг учун унутмаслик лозимки, ҳизбий сақофат диний таълим сақофатига айланиб қолмасин ва шу сабабдан Ҳизб ўз фаоллигини йўқотмасин. Шунинг учун, албатта, ҳизбга мансуб киши билан Ҳизб сақофатидаги илмий жиҳат ўртасида қалин тўсиқ қўйилмоғи лозим. Шунингдек, ҳизбий сақофат – тушунчаларни ўзгартириш, ҳаёт майдонида амалий иш билан шуғулланиш ва уммат орасида фикрий етакчиликни қўлга олиш учун эканлигини доимо ёдда тутмоқ лозим. Шу боисдан, ҳизбий сақофат эгаси илмий жиҳатга шўнғиб кетиши ножоиздир. Мабодо унда илм олишга эҳтиёж бўлса, унинг жойи ҳизб эмас, диний таълим масканларидир. Ҳизбий сақофатни илмий жиҳатга оғдириб кетиш хатарлидир. Зеро, у (ҳизбдан) амалийлик хусусиятини тортиб олади ва иккинчи босқичига ўтишини кечиктиради /иқтибос тугади/.

Иқтибосдаги қуйидаги жумлаларга эътибор қилинг:

… ҳизбга мансуб киши билан Ҳизб сақофатидаги илмий жиҳат ўртасида қалин тўсиқ қўйилмоғи лозим… ҳизбий сақофат эгаси илмий жиҳатга шўнғиб кетиши ножоиздир… илм олишга эҳтиёж бўлса, унинг жойи ҳизб эмас, диний таълим масканла­ридир… сақофатни илмий жиҳатга оғдириб кетиш хатарлидир…

Ҳа… бундай фикрларга қандай муносабат билдиришимиз мумкин? Ушбу ғалати гапларнинг юмшоқ қилиб айтганда, унчалик маъқул гап эмаслигига бирон изоҳ керакмикин ўзи?!

Яна шуниси қизиқки, «Ҳизбут-таҳрир» ўзининг китобларида, ҳақли равишда: Ислом дини илоҳиёт дини эмас… унда дин кишилари жамоаси ва дунё кишилари жамоаси деб номланган гуруҳлар бўлмайди… унда руҳонийлар ва замонавий кишилар ёки дин пешволари ва оддий фуқаролар деган табақаларга ўрин йўқ… дея бот-бот такрорлайди.

Лекин, мана шу иқтибос олдида «Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари ўша гапларини ёдга олсалар, қандай бўларкин?!

Буларнинг ўзи ҳам шу иқтибосда айтилганидек, мусулмонларни илм учун динни ўрганадиганлар ва амал учун сақофат оладиганлар деган икки гуруҳга бўлмаяптими?!

«Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари қуйидаги сўзларни ўзлари айтган эмасмилар, иқтибос: Саҳобалар ва тобеъинлар асридан сўнг амирларга насиҳат қиладиган, уларни муҳосаба қиладиган кишилар ҳақида эшитмай қолдик. Фақат Аллоҳ таоло Ислом умматига муҳайё қилиб берган ихлосли уламолардан жуда озчилигини эшитдик холос. Ана шу уламолар Исломий давлат замонида Ислом билан ҳукм юритиш ҳамда мусулмонлар ишларини бошқариш борасида давлатда юз бераётган қусурларни мусулмонларга фош этиб берардилар/иқтибос тугади/.

«Ҳизб сақофати» деб аталаётган нарса нимани англатиши хусусида «Мафоҳийм», яъни «Ҳизбут-таҳрир тушунчалари» номли китобнинг, 47-бетида шундай дейилади:

Иқтибос: … Шунга биноан, «Ҳизбут-таҳрир» исломий ҳизб бўлган ҳолда, сиёсий ҳизб ҳамдир. У сиёсат билан шуғулланади, сиёсий жиҳат яққол намоён бўладиган исломий сақофат билан умматни тарбиялаш учун иш олиб боради /иқтибос тугади, таъкид бизники/.

Бу нима учун «Ҳизбут-таҳрир» аввалбошдан айнан «ҳизб сақофати»га катта аҳамият беради, деган саволга жавобдир.

Демак, «Ҳизбут-таҳрир» ўзининг (Исломнинг эмас) фикрини одамларга етказиш ва сингдириш учун Ҳизбнинг сиёсий фикр ва тушунчалари ила йўғрилган бир қанча китобларни тайёрлайди ва уларни ўз аъзоларига, улар орқали эса қолган мусулмонларга тарқатади.

Мана шу китоблар «ҳизб сақофати»ни ташкил қилади.

Шу китобларни ўқиган одамлар «ҳизбий сақофат эгалари» бўлиб, ўзлари ҳисоблашича, «сиёсий уйғоқ қатлам» саналади.

Шундан бошқа нарсага чалғима, илмий жиҳатга шўнғима, фаолликни сусайтирма, каби гаплар замирида мана шу, «ҳизб сақофати»дан бошқа нарсани ўрганма, деган нарса ётибди.

Хулоса ўрнида шуни айтишимиз мумкинки, қайси бир ҳизбий киши «Ҳизбут-таҳрир» тақиқ­ларига риоя қилмасдан, ҳизб кўтарган жиддий муаммолар борасида ўтмишдаги ва ҳозирги та­ниқли Ислом уламоларининг фикрлари билан танишиб чиққан, «Ҳизбут-таҳрир» тушунчалари ва фикрларининг илмий асослари билан қизиқиб кўрган бўлса, ўша киши хатосини англаб, аллақачон «Ҳизбут-таҳрир»дан чиқиб кетган. Лекин биз булар ҳақида ҳизбийлар айтганидек: «қўлни ювиб қўлтиққа урганлар», демаймиз.

Зеро, Аллоҳнинг солиҳ бандаси Нуҳ (алай­ҳиссалом) айтганларидек:

«Агар Аллоҳ сизларни оғдиришни истаб турган бўлса, (мен) сизларга насиҳат қилишни истаганим билан сизларга насиҳатим фойда бермайди».

Ҳа, барча нарса Унинг қўлидадир, истаган бандасини ҳидоят этади, истаганни адаштиради. Нима учун уни ҳидоят этгани, буни эса адаштиргани ҳақида сўралмайди. Бандалар эса сўраладилар. Ундан ўзга илоҳ йўқ.

Нима учун «Ҳизбут-таҳрир» ўз аъзоларига фақат ва фақат ҳизбий сақофат ўқилсин, бошқа китобларга ва маълумотларга чалғимасин деб таъкидлайверади, деган саволга келгуси бобда жавоб беришга ҳаракат қиламиз, иншааллоҳ.

* * *

 Ҳизбда фикр эркинлиги

«Ҳизбут-таҳрир»нинг «Ҳизбий уюшма» ёки араб тилида «Такаттул» деб номланадиган китобида қуйидаги сатрларни ўқишингиз мумкин. 22-бетдан иқтибос:

Ҳизб жамоатни унинг шахсларидан қатъи назар битта жамоат деган эътиборда тарбиялаш ва таълим бериш асосига қуради. У жамоат шахсларига муайян шахслар эмас, балки жамоатнинг бўлаклари деган эътибор билан қарайди. Уларни муайян шахслар бўлиши учун эмас, жамоатнинг бўлаги бўлишга яроқли бўлишлари учун жамоий равишда тарбиялайди…

Яна бир оздан сўнг, мавҳум иборалар ишлатишда давом этиб, 23-бетда шундай дейди:

Диний таълим шахсни жамоатга таъсир этиш учун тарбиялайди ва унинг натижалари фардий бўлади. Ҳизб эса жамоатни шахсга таъсир этиш учун тарбиялайди ва унинг натижалари жамоий бўлади.

Демак, шунинг учун ҳам, ҳизб жамоасида ало­ҳида шахс ҳеч қандай салмоққа эга эмаслиги аён бўлади. Муайян ҳизбий киши нимадандир қониқмаётган бўлса ёки ўзига хато кўринган маса­лада ҳар қанча норози бўлса ҳам, эътирозлари эътиборга олинмайди. Шундан маълум бўладики, «Ҳизбут-таҳрир»нинг ўз аъзоларига маънавий зуғум ўтказиши, уларни алоҳида шахсиятлар сифатида мустақил фикрлашларига йўл қўймаслиги ҳам бежиз эмас экан. Чунки у буткул тепадан пастга қаратилган «стрелка» тарзида иш олиб боради. Айтилмоқчики, пастдан тепага таъсир этувчи ҳаракат йўқ, фақат тепадан пастга, яъни раҳбариятдан оддий аъзолар­га кўрсатма бериш ва таъсир ўтказиш бор. Бу кўрсатмалар тўғрими-нотўғрими, уларни муҳокама этиш – оддий ҳизб аъзоларининг ваколатида эмас, зеро, улар муайян шахслар эмас, балки ҳизб улардан хоҳлаганидек, фақат жамоатнинг бўлакларидирлар.

Шунинг учун, яъни ҳизб ўз аъзоларига ҳизб йўналиши тўғрисида эркин фикрлашга рухсат бермаслиги боис, йиллар ўтса-да, «Ҳизбут-таҳ­рир» ўз хатоларини ўнгламасликка ва бесамар гумроҳликда давом этишга маҳкум.

Аслида, кишини эркин фикрлашдан маҳрум этиш қанчалик тўғри бўлади?

«Қуръонни тадаббур қилмайсизми?», «Ақлла­рингизни ишлатиб кўрмайсизми?», «Тафаккур қилмайсизми?» сингари оятларга амал қилганлари учун мусулмон умматида нафақат тафсир, фиқҳ, сийрат, ҳадис каби диний илмлар юксак даражага кўтарилди, балки тиббиёт, жуғрофия, физика, алгебра, геометрия, астрономия, биология, хи­мия каби дунёвий фанлар соҳасида ҳам башарият илмий тараққиётига катта ҳисса қўшган Форобий, Беруний, Ибн Сино, Хоразмий, Жобир ибн Ҳайён, Абу Бакр Розий, Ибн Хайсам, Собит ибн Қурра, Ибн Баттута, Ибн Халдун каби кўплаб алломалар етишиб чиқдилар.

Ишонч билан айтишимиз мумкинки, агар му­сулмонларда эркин фикрлаш ҳуқуқи бўлмаганида, биз на диний ва на дунёвий соҳада бугунги жаҳон тараққиётини кўрмаган бўлар эдик.

Аслида, «Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари ҳам Ислом динидаги айни шу жиҳатдан, яъни эркин фикрлашга берилган нафақат рухсат, балки қатъий тавсиядан фойдаланиб, ёш ва қизиққон мусулмонларни «Ҳизбут-таҳрир» фикрлари ва китоблари билан танишиб чиқишга таклиф қилганлари аниқ. Бироқ уларнинг наздида, эркин фикрлаш ҳуқуқидан мусулмон киши фақат шу ергача, яъни ҳизб фикрларини қабул қилгунга қадар фойдаланиши мумкин.

Айни сабабга кўра, Ислом оламида асрлар давомида яратилган тафсир, ҳадис, ақида, фиқҳ, тарих, ахлоқ ва бошқа соҳалардаги бой илмий ме­росни мустақил ўрганишдан, турли мусулмон ула­моларнинг фикрлари билан яқиндан танишишдан ҳеч бир олим шу кунгача қайтарган эмас.

«Ҳизбут-таҳрир»даги чеклов бошқа бир хатарли нарсани ҳам англатадики, у ҳам бўлса «Ҳизбут-таҳрир» тарафдори бўлган баъзи мутаассиб кишиларнинг – «Ислом дини ҳақидаги «Ҳизбут-таҳрир» таълимоти – энг тўғри таълимот. Шунинг учун бошқа диний билимларнинг кераги ҳам йўқ, чунки улар мусулмон кишини йўлдан адашти­риши мумкин», деган фикр. Тўғри бу иборалар уларнинг китобларида айнан шу сўзлар билан ифодаланмаган[18], лекин моҳият барибир ўша-ўша.

Умуман, мусулмон бўла туриб, ўзини диний уламолар сафига дахлдор кўрсатиб, боз устига мусулмон умматга етакчилик ва йўлбошчиликни даъво қилатуриб, Қуръон ва суннатни ўрганишдан, Аҳли сунна вал жамоа уламолари китобларини ўзлаштиришдан ўз тарафдорларини қай юз билан қайтариш ё бунга тўсқинлик қилиш мумкин?!

Имом Бухорий ёки имом Муслим ҳадисларини, уларга ёзилган шарҳларни ўрганиш холис мусулмон учун шунчалик хатарлимикин?!

Ахир Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳадисда:

«Одамлар ҳалок бўлдилар, деган киши аслида ўзи ҳалок бўлгандир», деб айтмаганмилар?

Яна бир ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) марҳамат қилганлар:

“Биродаринг хатосидан кулмагин. Токи шундай нотўғри муносабатинг сабабидан Аллоҳ уни ўнглаб, ўрнига сени қўймасин”.

Ҳамма мусулмонлар хато тушунчалар ила яшаяптилар, фақат мен тўғри одамман, деган фикр соҳиблари учун бу ҳадисда ҳам етарли ибрат бордир.

* * *

 «Ҳизбут-таҳрир» аъзосининг қасамёди

Ҳизбут-таҳрир» аъзолари йўл қўядиган хато­ларнинг аксарияти Ҳизбдаги қасамёд билан ва шу қасамёдини бузишдан қўрқиш билан боғ­лиқ бўл­гани боис, ушбу мавзуни кенгроқ ва ҳар томонлама ёритишга қарор қилдик.

Аввал ушбу қасамёд матни ҳақида билган­ларимизни келтирамиз:

«Ҳизбут-таҳрир» аъзоси ҳизбга киришидан аввал ичмоғи лозим бўлган қасамнинг аниқ бир матни бизда мавжуд бўлмай, у ҳамма жойда турлича лафзларда тузилган бўлса-да, тахминан мана бу лафзлар барчасида албатта топилади:

«Буюк Аллоҳ номи билан қасамёд қиламанки, Ис­ломни ҳимоя қилиб, унинг содиқ ва ишончли қўриқчиси бўламан, «Ҳизбут-таҳрир» фикр ва ғояларини ўзимники қилиб олиб, доимо қўллаб-қувватлайман, уларни кенг тарғиб этиб, сафла­римизни кенгайтиришга ҳаракат қиламан, «Ҳизбут-таҳрир» қарорларини – гарчи менинг раъйимга зид келган тақдирда ҳам – сўзсиз бажа­раман, модомики «Ҳизбут-таҳрир» аъзоси эканман, унинг: «ҳо­зирги куфр давлатини ағдариб, Халифалик давлатини тиклаш» ғояси рўёбга чиқмагунча ҳеч қандай тўсиқ ва қаршиликларга парво қилмаган ҳолда, бунинг учун бор куч-ғайратимни сарфлайман, агар жонимни қурбон қилишга ва оиламдан воз кечишга тўғри келса ҳам, ҳаргиз қасамёдимни бузмайман, «Ҳизбут-таҳрир» ғоясидан воз кечмайман ва ҳизбий биродарларимни сотмайман.

Менинг бу сўзларимга Аллоҳнинг Ўзи гувоҳдир».

Даставвал қасам ўзи нима эканлиги ҳақида қисқача тўхталиб ўтамиз.

Қасам деб – Аллоҳнинг исми ё сифатларидан бирини зикр қилиш билан келажакда эҳтимоли бор нарсани, масалан бир нарсани қилиш ёки қилмасликни жазм ила таъкидлашга айтилади.

Қасамнинг икки эътиборли жиҳати бор:

Биринчидан, қасам ичувчи кимнинг ё ниманинг номини ўртага қўйиб қасам ичаётган бўлса, ўша унинг учун энг улуғ нарса деб саналгани боис, мусулмон киши фақатгина Аллоҳ номи билангина қасам ичиши мумкин. Бошқа нарсалар билан, масалан нон урсин, фалончининг руҳи урсин, каби лафзлар билан қасам ичиш ҳаромдир.

Иккинчидан, қасам ичувчи ўз қасамида таъ­кидлаётган нарсасини бажариш ниятида содиқ эканлигига Аллоҳ субҳанаҳу ва таолони гувоҳ сифатида келтиргани боис, ушбу қасам ила таъкидланган нарсани бажариши унга вожибдир. Агар бирор сабабга кўра уни бажара олмаса, шариатда белгиланган қасам каффоратини тўлаш лозим бўлади.

Қасам, аслида, фақат яхшилик ва эзгу ишлар учун ичилади ва қасамида содиқ туриш мусулмон кишининг энг яхши сифатларидандир.

Лекин киши гоҳида хато ўйлаб, афзал нарса қолиб, ундан афзалиятда пастроқ иш учун қасам ичган бўлиши мумкин.

Ёхуд ичган қасамида туриш унинг ўзига, ё аҳлига, ё эса бошқаларга зиён келтираётгани маълум бўлиши мумкин.

Ёинки киши бир яхши ишни қилишни хоҳлаши, лекин бирон сабабга кўра аввалроқ, унинг фазлини тушунмаган пайтида уни ҳечам қилмасликка қасам ичган бўлиши, энди эса қасамхўр бўлиб қолишдан қўрқаётган ё хижолат чекаётган бўлиши мумкин.

Шундай ҳолларда нима қилиш керак?

Бу ҳақда батафсил суҳбатлашамиз.

* * *

Қасамга тааллуқли оятлар

Аллоҳ таоло Қуръони каримнинг Бақара сура­сида марҳамат қилади:

“Эзгу иш қилишингиз, тақвода бўлишингиз ва одамлар ўртасини ислоҳ этишингиз бора­сидаги қасамларингиз учун Аллоҳ (номи)ни кўндаланг қилавермангиз! Аллоҳ эшитувчи ва билувчи зотдир” (Бақара, 224).

Ибн Касир тафсирида келади:

«Бундай ҳолда қасамда маҳкам туриш гуноҳи каффорат тўлаш эвазига қасамини ечишдан оғир­роқ гуноҳ бўлади. Худди Имом Бухорий Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилган ҳадисида ворид бўлганидек: «Набий (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Аллоҳга қасамки, бирортангизнинг ўз аҳли-оиласига зиён келтирувчи қасамида саркашлик қилиб туриб олиши, бунинг ўрнига Аллоҳ унга фарз қилган каффоратни бермоғидан кўра Аллоҳ ҳузурида ўзи учун қаттиқроқ гуноҳдир» (Ривоят Муслимники).

Яна Ибн Аббосдан ушбу оят тафсирида қуйидаги ривоят келган: «Яхшилик қилмаслик учун зинҳор қасамингни баҳона қилмагин. Лекин қасаминг учун каффорат бергин-да, яхшиликни бажаргин».

Абу Мусо Ашъарийдан нақл қилинган ривоят ҳам буни таъкидлайди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтдилар: “Аллоҳга қасам ичиб айтаманки, иншааллоҳ, бирон нарсага қасам ичиб, кейин ундан яхшироқ ишни кўрадиган бўлсам, албатта, яхшироқ ишни қилардим, қасамим учун эса каффорат тўлардим» (Муттафақун алайҳи).

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Абдураҳмон ибн Самурага ҳам шундай деганлар: «Башарти қасам ичиб, кейин ундан афзалроқ бошқа бир ишни кўрсанг,ўша афзалроқ ишни қилгин-да, илгари ичган қасамингга каффорат тўлагин» (Муттафақун алайҳи) /Ибн Касир тафсиридан иқтибос тугади/.

Шайх Абдураҳмон Саъдий шу оят тафсирида айтади:

«Ҳар қандай қасам, аслида, икки нарса учун: биринчидан, номини тилга олиб қасам ичилаётган зотни улуғлаш, иккинчидан, қасам ичилаётган нарсанинг чин эканлигини таъкидлаш мақсадида ичилади.

Аллоҳ таоло мусулмонларга ичган қасамларига доимо том маънода садоқатли бўлишларини амр этди. Аммо қасамга содиқ қолиш – Аллоҳ учун маҳбуброқ бўлган бошқа ишлардан бўйин товлашни англатадиган ўринларда буни мустасно қилди. Шунинг учун эзгу амалларни бажариш, гуноҳлардан сақланиш ва одамлар орасини ислоҳ қилиш йўлида тўсқинлик қилувчи қасамларга вафо сақлашни Аллоҳ ман этди.

Агар киши бирон фарз амални қилмасликка қасам ичган бўлса, унга қасамини бузиши ҳам фарз бўлади ва бу ҳолда қасамига амал қилишда давом этиши гуноҳдир.

Агар у фарз эмас, лекин мандуб бир амални қилмасликка қасам ичган бўлса, унга қасамини бузиш ҳам мандуб бўлади.

Агар киши бирон ҳаром ишни қилишга қасам ичган бўлса, унга қасамини бузиши вожиб бўлади.

Агар у бирон макруҳ ишни қилишга қасам ичган бўлса, унга қасамини бузиши мандуб бўлади.

Агар киши бирон мубоҳ ишни қилишга қасам ичган бўлса, қасамига амал қилиши лозим бўлади.

Ушбу оятдан машҳур бир диний қоида келиб чиқадики, унга кўра мусулмон кишига бир неча эзгу амалдан биттасини танлашга тўғри келса, улардан энг муҳимига биринчиликни бериши керак бўлади. Биз ўрганаётган мисолда қасамга содиқлик аслида эзгу амал, аммо Аллоҳнинг фарз этган амалини бажариш ундан-да эзгулироқдир, шунинг учун кейингисини бажариш мақсадга кўпроқ мувофиқ бўлади» /Саъдий тафсиридан иқтибос тугади/.

Яна бир оятда:

«Эй, Пайғамбар! Нега хотинларингизнинг розилигини истаб, Аллоҳ Сиз учун ҳалол қилган нарсани (асални) ҳаром қилиб олурсиз! Аллоҳ мағфиратли ва раҳмлидир. Дарвоқе, Аллоҳ сизлар учун (маълум миқдорда каффорат – жарима тўлаб) қасамларингизни ҳалоллаб олишни фарз қилган. Аллоҳ хожаларингиздир. У (барча нарсани) Билувчи ва (етук) Ҳикматли (Зот)дир» (Таҳрим, 1–2).

Ушбу ояти кариманинг нозил бўлиш сабаблари ҳақида бир неча ривоятлар мавжуд бўлиб, улардан бири “Саҳиҳул Бухорий”да келтирилган қуйидаги ривоятдир:

Ойша (розияллоҳу анҳо)дан:

«Расулуллоҳ Зайнаб бинти Жаҳш (розияллоҳу анҳо) ҳужрасида асал тановул қилиб, у ерда узоқ қолиб кетадиган одат чиқардилар. Шунда мен ва Ҳафса иккимиз, у зот қай биримизнинг ҳузуримизга кирсалар: «Ё Расулуллоҳ, мағофийр[19] едингизми, сиздан мағофийр ҳиди келаяпти?» – деймиз, деб келишиб олдик. Қачонки Расулуллоҳ биримиз ҳузурига кирганларида ўша келишиб олган гапимизни айтдик. Шунда Расулуллоҳ: «Йўғ-э, мен фақат Зайнабникида асал тановул қилгандим, энди сираям асал емаганим бўлсин!» дедилар. Шунда юқорида зикр қилинган оятлар нозил бўлди»(Бухорий ривояти, 6691).

Яна айрим ривоятларда Расулуллоҳ баъзи аёлларининг рашк қилгани туфайли ўз чўриларига яқинлик қилмасликка қасам ичганларида юқоридаги оятлар нозил этилганлиги зикр этилади.

Муҳими, ушбу оят Пайғамбаримиз (алайҳис­салом) сийратларидаги муайян воқеа хусусида туширилган бўлса-да, усул қоидаларига биноан, моҳияти бўйича шунга ўхшаган барча ҳолатларга татбиқ этилаверади.

Демак, ушбу оятнинг тафсирини кўриб чиқамиз:

«Дарвоқе, Аллоҳ сизлар учун (маълум миқдор­да каффорат – жарима тўлаб) қасамларингизни ҳалоллаб олишни фарз қилган. Аллоҳ хожала­рингиздир. У (барча нарсани) Билувчи ва (етук) Ҳикматли (Зот)дир» (Таҳрим, 2).

Шайх Абдураҳмон Саъдий шу оят тафсирида айтади:

«Аллоҳ таоло ичган қасамингизни бузмасингиздан аввал ундан қандай қилиб ўзингизни озод қилишингиз мумкинлигини, ёхуд уни бузиб қўйганингиздан кейин қасамни бузиш гуноҳидан қай тариқа қутулишингиз мумкинлигини сизларга ўргатади. Ушбу илоҳий кўрсатма мўминлар бирон ишни қилиш ёки, аксинча, қилмасликка онт ичган ҳар қандай қасамларга тааллуқлидир. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

«Аллоҳ сизларга ризқ қилиб берган нар­саларнинг ҳалол ва покларини тановул қилингиз ва ўзларингиз имон келтирган Аллоҳдан қўрқингиз! Қасамларингиздаги беҳуда сўзлар учун Аллоҳ сизларни жавобгар қилмайди, балки сидқидилдан боғлаган қасамлар (бузилгани) учун сизларни жавобгарликка тортади. Бунинг каффорати (жаримаси) – оилангизни озиқлан­тириш учун лозим таомларнинг ўртача миқдорида ўнта мискинга таом бериш ёки уларнинг кийимлари ёхуд бир қулни озод қилишдир. Кимки (буларни) топа олмаса, уч кун рўза тутиши (мумкин). Ана шу ичган (ва бузган) қасамларингизнинг каффоратидир. Қасамларингизни асрангиз! Аллоҳ сизларга Ўз оятларини шундай баён қилади, токи шукр қилгайсиз» (Моида, 88–89).

Шунинг учун кимки емиш, ичмиш ёки жория бўладими, аслида Аллоҳ ҳалол қилиб қўйган бирон нарсани ўзига ҳаром қилиб олган бўлса, ёки фалон ишни қилиш ё қилмасликни қасд қилиб қасам ичган бўлса-ю, кейин онгли равишда қасамини бузса, бунинг учун Аллоҳ таоло кўрсатганидек каффорат тўлаши лозим бўлади.

Аллоҳ барча ишларингизда сизларга тавфиқ беради, дину дунёингизга тааллуқли яхшиликларни ўргатади, ёмонликдан қутулиш йўлларини баён қилади. Шунинг учун Аллоҳ ичган қасамларингиздан ўзингизни озод қилишингизга рухсат берди, токи шу билан қасам жавобгарлигидан қутулишингиз мумкин бўлади.

Аллоҳ барча амалларингизни билади ва дилларда яшираётган сирларингиздан бохабардир. Шубҳасиз, Парвардигорнинг қилаётган ҳар бир иши ва сизларга бераётган ҳар бир фармони Унинг илоҳий ҳикмати тақозосидир. У сиз учун шундай бир шариатни жорий қилдики, у фақат сизнинг манфаатларингизни кўзлайдиган ва ҳожатларингизга мос келувчи қонун-қоидалардан иборатдир. Зеро, эҳтиёжларингиз тўғрисида ҳеч ким Аллоҳдан кўра яхшироқ билмайди» /иқтибос тугади/.

Демак, бандалар адашиб ёки оқибатини тўлиқ англаб етмасдан, бирон қасам ичиб қўйган бўлсалар, энди бу қасам билан умрларининг охи­ригача боғланиб қолишдан меҳрибон Парвар­дигорнинг ўзи уларни халос этган, баъзи ўринларда эса қасамдан ўзини озод этишни ҳаттоки фарз қилган ҳам экан.

Буни биз қасамдан чиқиш деймизми, ўзини озод қилиш деймизми, қутулиш деймизми, ўзбек тилида буни бир сўз билан ифодалаш мушкул, хуллас айни масалада қандай чора кўришни Аллоҳ таоло бизга ушбу ва бошқа оятларда мукаммал таълим берган.

* * *

Қасамга тааллуқли ҳадислар

Имом Бухорий 6704-рақами остида ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) шундай дейди: «Бир куни Набий (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) хутба қилаётган эдилар, ногаҳон, кўзлари офтобда тик турган одамга тушди ва у ҳақда сўрадилар.

– Бу Абу Исроил, ўтирмасдан фақат тик туришга, сояланмасликка, гапирмасликка ва рўза тутишга назр қилган экан, – дейишди.

– Унга буюринг, гапираверсин, сояга ўтсин, ўтирсин, рўзасини эса тугатиб қўйсин, – дедилар».

Демак, мусулмон киши бир қасами ёки назри ичида аслида бажариши шариатда унинг учун буюрилмаган, у ишни қилиш билан Аллоҳга қурбат ҳосил қилинмайдиган амалларни ҳам, оят ва ҳадисларда Аллоҳга қурбат ҳосил қилини­ши мумкин деб айтилган амалларни ҳам зикр этган бўлса, аслий мавжуд ибодат ва амалларда қасамига вафо қилиши, бошқалари учун эса каффорат тўлаб, уларни бажаришдан тийилиши лозим бўлади.

Худди шунга ўхшаб, «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзоларининг ҳизбга аъзо бўлиш учун ичган қасамёдлари ичида ҳам бир қанча салбий жиҳат­лар мавжуд. Умуман қасамёднинг қатъий бир матни мавжуд бўлмай, турли жойлардаги ҳиз­бийлар турлича матндаги қасамлар ичган бўлсалар-да, барча қасамёдларда умумий бўлган бир неча жиҳатлар албатта бор бўладики, уларга муносабат қандай бўлиши лозимлигини биз қуйидагича фикр қиламиз.

1. Аслида машруъ, яъни ислом шариатига зид бўлмаган ишларни қилишга ваъда бериш. Масалан, ислом шариатига амал қилиш, намоз ўқиш ва ҳ.к.

2. Машруъ бўлмаган, мусулмонлар зиммасига юклатилмаган ишларни қилишга ваъда бериш. Масалан, «Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари «фарз­лар гултожи» деб атайдиган халифаликни қайта тиклаш учун саъй-ҳаракат қилиш, «Ҳизбут-таҳрир» тарафидан айтилган ҳар бир сўзни фақат тўғри деб қабул қилиш.

Бундай, бир тарафдан бесамар, бошқа тарафдан эса шубҳали, гоҳида ҳатто зарарли ҳам бўладиган ишлардан дарҳол тийилиб, қасам каффоратини адо этиш керак.

3. Аслида шариатда буюрилган ёхуд тарғиб этилган ишларни қилмасликка ваъда бериш. Масалан, бошқа уламоларнинг гапига парво қилмаслик, Қуръон ва Суннатда келган хабарлар борасида «Ҳизбут-таҳрир» талқинидан бошқа талқинни қабул қилмаслик, «ҳизбий сақофат» доирасига кирмаган диний китоблар мутолаасидан сақланиш каби.

Бу борада қасамга умуман амал қилиш мумкин эмас, балки қасамида тураверган киши гуноҳкор ҳам бўлади.

«Саҳиҳи Бухорий»да 6621-рақамли ҳадисда Ойша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади:

«(Отам) Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) токи Аллоҳ таоло қасам каффорати ҳақидаги оятни нозил қилгунига қадар, зинҳор ичган қасамларини бузмас эдилар. (Ўша оят нозил бўлгач эса): “Қачонки бир нарсага қасам ичсаму, кейин бошқа нарса ундан хайрлироқ эканини кўрсам, албатта ўша афзал ишни қилавераман, ушбу қасамим учун эса каффорат тўлайман”, дедилар».

«Саҳиҳи Бухорий»да, 6622-рақамли ҳадисда келади:

«Расулуллоҳ бундай дедилар:

– Эй Абдураҳмон ибн Самура, амир бўлишни сўрамагин. Зеро, у сенга талабингга кўра бери­ладиган бўлса, амирликнинг бутун оғир масъулияти ўзингга ташлаб қўйилажак. Агар амирлик сенга талаб қилмасанг-да насиб этса, ушбу оғир масъулиятни тўғри адо этишингда Аллоҳ тарафидан сенга мадад берилажак. Башарти қасам ичиб, кейин ундан афзалроқ бошқа бир ишни кўрсанг,ўша афзалроқ ишни қилгин-да, илгари ичган қасамингга каффорат тўлагин!»

Имом Бухорий («Саҳиҳи Бухорий»да 6624, 6625-рақам остида) ва имом Муслим ривоят қилган ҳадис:

«Набий (соллаллоҳу алайҳи ва саллам):

– Биз дунёда охиргилар, аммо Қиёмат куни­да аввалгилармиз, – дедилар ва яна: Аллоҳга қасамки, бирортангизнинг ўз аҳли-оиласига зиён келтирувчи қасамида саркашлик қилиб туриб олиши, бунинг ўрнига Аллоҳ унга фарз қилган каффоратни бермоғидан кўра Аллоҳ ҳузурида ўзи учун қаттиқроқ гуноҳдир, – дедилар».

Демак, ушбу ҳадис маъносига кўра мўмин киши бирор ишни қилиш ё қилмасликка қасам ичган бўлиши, сўнгра, шу қасамини бузмасдан туравериши ўзининг аҳли-оиласига, яқинларига зиён келтираётганини кўриши мумкин. Шунда, табиийки, у икки ўт орасида қолади: бир тарафдан, қасамини бузса, гуноҳ қилган бўлади, бошқа тарафдан, қасамини бузмаса, оиласини қийнаб, яна бошқа гуноҳ орттирган бўлади. Энди у икки гуноҳдан енгилроғини танлаши лозим бўлади. Бу танловни эса унга Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ўзлари осонлаштириб бераяптилар.

Демак, оиласини қийин аҳволда қолдириб бўлса-да, ўз қасамида саркашлик қилиб тураверган инсон – меҳрибон Аллоҳ таоло наздида, қасам каффоратини тўлаш эвазига ичган қасамидан ўзини озод қилиб, оиласига яхшилик қилган, бошқача айтганда, оиласини қутқариш учун қасамини бузган кишидан кўра ортиқроқ гуноҳни содир этган бўлади. Шундай бўлмаслиги учун у кишига икки гуноҳдан енгилроғини танлаш, яъни қасамини бузиб ва бунинг учун шариатда белгилаб берилган каффоратни тўлаб, оиласи аҳволи учун қайғуриши энг тўғри ечим бўлади.

Шахсан биз, мусулмон умматнинг кўплаб хато­ларга йўл қўяжагини, жумладан, ўзига ва аҳли-оиласига зиён келтирадиган қасамлар ичиб қўйиши мумкинлигини аввалдан билиб, бундан 1400 йил муқаддам меҳрибон Пайғамбаримиз тарафидан шу каби сўзларнинг айтиб кетилишини, кейин эса бу ҳадисларни имом Бухорий, имом Муслим каби муҳаддис уламоларимиз тадқиқ этиб, саҳиҳли­гини аниқлаб, ўзларининг «Саҳиҳ» тўпламларига киритишларини – Аллоҳ таоло тарафидан биз, Ислом Уммати учун берилган жуда катта марҳамат ва енгиллик, деб ҳисоблаймиз.

Шуни ҳам инобатга олиш лозимки, Расулуллоҳ бу ҳадисда асли жоиз бўлган, шариатда мавжудли­гида шубҳа бўлмаган солиҳ амални бажариш учун ичилган қасамни назарда тутганлар.

Бирон хайрли ишни қилмасликка қасам ичиб қўйган киши, гарчи ўша хайрли иш фарз-вожиб даражасидаги иш бўлмаса ҳам, қасамини бузгани афзал. Чунки Расулуллоҳ айтганларидек:

«Қасам ичган киши ичган қасамидан хайрлироқ нарсани кўриб қолса, ўша хайрли нарсани қилсин. Қасамига эса каффоратини берсин» (Муслим ривояти).

«Ҳизбут-таҳрир» қасамёди эса, аслида шариат буюрмаган, бандалар зиммасига юкламаган нарсани бажараман деб ичилган қасамдир.

«Ҳизбут-таҳрир»нинг ялтироқ иборалар билан йўғрилган қасамёди ёш, қизиққон биродарлар қулоқларига, албатта, хуш ёқади, чиройли ва жози­бали эшитилади. Шунинг учун ҳам улар «Ҳизбут-таҳрир» йўлини танлаб, бир умр унга содиқ қолишга қасамёд қилганлар. Кўплари шу қасамларида собит турибдилар ҳам.

Аммо бу «собитлик»дан нафақат ўзлари жафо чекаяптилар, балки улар билан баб-баробар, биз айтган бўлардикки – ҳатто ўзларидан ҳам ортиқ даражада – уларнинг ота-оналари, аҳли-оилалари, зурриётлари ва яқинлари қийналмоқда, ташвиш тортмоқда.

Бугун «Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари гуруҳнинг оддий, диний саводи бўлмаган аъзоларини қасамни бузмасликка, субутли бўлишга, маҳкам туришга мудом даъват этадилар. «Қасамида охиригача туриб беролмаган заиф» биродарларига нисбатан, улар билан ҳар қандай муомалани, ҳаттоки салом-аликни ҳам йиғиштириш орқали босим ўтказиб, ўзларича сиёсат юргизадилар.

Яхшилаб ўйлаб қаралса, айнан шу сабабли, яъни аслида Ислом шариатида буюрилмаган, ортиқча ва қўлларидан келмайдиган ўта мушкул ишларни ўзларига юк қилиб олганлари учун ҳам, балки Аллоҳ таоло уларни, аслида буюрилган, зарурий ва қўлларидан келадиган осон амаллардан ҳам узоқлаштириб қўйган бўлиши мумкин ва ақл эгалари учун бу эҳтимолдан йироқ эмас. Зеро, саҳиҳ ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­дан ривоят қилинадики:

«Албатта бу дин осон, енгилдир. Кимки у билан беллашмоқчи бўлса, албатта дин уни енгиб қўяжак… « (Имом Бухорий ривояти).

Яъни, шарҳларда айтилишича, кимки Ислом­да енгиллик тарафини тарк қилиб, динда чуқур­лашадиган бўлса, бунга ожизлик қилади ва аксинча, бошқа амалларни ҳам қилолмайдиган бўлиб қолиб, шу тариқа мағлуб бўлади…

* * *

 «Ҳизбут-таҳрир» қасамёдининг зарарли оқибатлари

«Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари қасамёдининг ўзларига келтирган зиёни ҳақида сўз юритар эканмиз, шу ерда яна баъзи нарсаларни айтиб ўти­шимиз лозим.

Ислом динида илм ўрганиш ва уни бошқаларга ўргатиш қанчалик мақталган ва тарғиб этилган бўлса, бунинг муқобилида, мусулмон кишининг авваламбор ўзи учун зарурий бўлган, қолаверса, агар унда илмни ўрганиб, бошқаларга ҳам етказиш иқтидори мавжуд бўлса, уммат учун диний ва дунёвий билимларни ўрганмай бепарволик қи­лиши ёки бундан ҳам бадтари, мавжуд илмни бош­қалардан яшириши, жуда қаттиқ қораланади.

Аллоҳ таоло Бақара сурасининг 159–160-оят­ларида шундай марҳамат қилади:

«Биз нозил қилган оятлар ва ҳидоятдан иборат нарсаларни (Муҳаммаднинг барҳақ пайғамбар эканини) одамларга Китоб (Таврот)­да аниқ қилиб берганимиздан кейин (уни) яширганларни, шубҳасиз, Аллоҳ лаънатлагай ва уларни лаънатловчилар (фаришталар ва мўминлар) ҳам лаънатлагайлар. Илло, қайсилари тавба қилиб, хатоларини тузатиб, (ҳақиқатни) баён қилсалар, уларнинг тавбаларини қабул этурман. Мен Таввоб (тавбаларни қабул этувчи) ва Раҳмлидирман».

Имом Абдураҳмон Саъдий шу оят тафсирида қуйидагиларни айтади. Иқтибос:

Шубҳасиз, ушбу оят Муҳаммад (алайҳиссалом)нинг пайғамбар бўлиб келишлари тўғрисида Таврот ва Инжилда ворид бўлган башоратларни қавмларидан яширишга уринган аҳли китоб олимлари борасида нозил бўлган.

Аллоҳ таоло Китоб аҳлидан ўз бандаларига марҳамат этиб нозил қилгани – муқаддас динини одамларга тушунтиришлари ва бу илмларни беркитмасликлари лозимлиги тўғрисида аҳд олди. Аммо улар орасида ушбу аҳдларини унутганлар ҳам бўлди. Улар ҳақиқатни яширибгина қолмай, балки бандаларни алдадилар ҳам. Ва ҳақли равишда Аллоҳнинг ва барча лаънатловчиларнинг лаънатига дучор бўлдилар. Бу эса Парвардигор улардан юз ўгир­гани, ўзлари Аллоҳдан узоқлаштирилганлари ва Унинг марҳаматидан мосуво бўлганларини англатади. Одамларни ҳақдан оздирмоқчи бўлганлари, уларнинг динларига путур етказмоқчи бўлганлари ва уларни Аллоҳ раҳматидан узоқлаштирмоқчи бўлганлари учун бундай кимсалар барча бандаларнинг лаънатига муносиб деб топилдилар. Улар қилмишларига яраша шундай жазога лойиқ эдилар.

Аммо улар халқни эзгуликка ундаганларида эди, Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барчанинг розили­гига эришган бўлур эдилар. Агар улар қандай қилиб одамларга манфаат келтириш, уларнинг нотўғри фикрларини ўнглаш ва Аллоҳнинг раҳматига эриштириш тўғрисида қайғурганларида, ҳаттоки китлар ҳам денгиз қаъридан туриб уларга истиғ­фор айтган ва Аллоҳга улар тўғрисида ёлборган бўлардилар. Эзгу ишлари учун шундай эзгу мукофотга лойиқ бўлардилар.

Ана шундагина Аллоҳ таоло унинг тавбасини қабул қилади, зеро бандаларининг самимий илтижола­рини қабул қилиши учун Аллоҳга ҳеч нарса монелик қилолмайди. Модомики бандалар тавба учун зарур шартларни адо этарканлар, шубҳасиз, Раҳмон таоло уларни кечиради, раҳматидан узилганларга яна ўз раҳматини улашади… Аллоҳ таоло фазли-карами билан гуноҳкор бандалари кўнглига тавба қилишни илҳом этади. Қачонки тавба қилсалар, тавбаларини қабул қилиб, яна уларни чексиз фазли марҳаматидан баҳраманд этади /иқтибос тугади/.

Демак, ушбу оятга кўра Аллоҳ таоло бевосита Ўзининг Китобида ёки Расули орқали равшан баён қилиб берган нарсаларни халқдан яшириш асло мумкин эмас.

Шу ўринда бир муҳим нарсага эътиборингизни қаратамиз.

Диний билимларни яшириш деганда фақатгина Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) сийратларида бир бора содир бўлганидек, муайян оят ёки ҳадис устига қўлини қўйиб беркитишни тушуниш ўта соддалик бўларди. Чунки тарих давомида соф исломий ақидаларни, турли диний билимларни, оят ва ҳадислар ва уларнинг тафсиру шарҳида Аҳли сунна вал жамоа уламоларининг келтирган осон ва енгил баёнларини кенг мусул­мон оммасидан яширишнинг турли янгича услублари тараққий топди. Сир эмаски, турли адашган фирқалар, диний маслаклар ва тоифалар ўз хатоларини яшириш мақсадида ва Аҳли сунна вал жамоа ақидасига зиддиятли тарафларининг ўз эргашувчилари кўзига кўриниб қолишидан эҳтиёт қилиш илинжида, оят-ҳадисни яширишнинг шундай усулларидан фойдаланадилар.

Хусусан, ушбу ҳукм остига бугунги кунда «Ҳизбут-таҳрир» каби ташкилотлар раҳбарияти тарафидан жорий қилинган нотўғри қасамёдлар ҳам киради, дейишга тўла асосимиз бор. Чунки ушбу қасамёдга кўра, «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари «Ҳизбут-таҳрир» нашрига тегишли бўлмаган диний ада­биётларни ўқишлари мумкин эмас.

Албатта «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари буни тан олмасликлари мумкин, аммо «Ҳизбут-таҳрир» келтирган ҳар бир хабарни сўзсиз қабул қилиш, бошқа маълумотларга эса мутлақо беписандлик билан қараш масаласини қандай айлантирманг моҳиятан бу иш – Аллоҳ таоло ўзининг Китобида бевосита ва Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) орқали ҳадислар воситасида барча учун тушунарли тилда, осон ва енгил баён этган диний билимларни яшириш бўлиб чиқаверади.

Зеро, мана неча йилдирки, худди шу қасамёди сабабли «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари нафақат ўзимизда, балки бутун ислом оламида мавжуд бўлган диний китобларга ҳеч бир қизиқиш билдир­майдилар. Мабодо ихтиёрларига зид равишда, бирон оят ёки ҳадисни Аҳли сунна вал жамоа уламолари қаламига мансуб китоблардан мустақил ўрганиш имконияти туғилиб қолган тақдирда ҳам, ундан заррача фойдаланмайдилар. Ҳатто, «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзоларининг диний китоблар мутолаасидан ўзларини сақлашлари шу даражадаки, буни ифодалаш учун биз: «Қаерда бундай китобларни кўрсалар, тезроқ у ердан қочишга ҳаракат қиладилар» деган жумлани ишлатишга ҳам журъат қилган бўлардик. Ҳолбуки, ўзимизга қолса, бу тахминимиз нотўғри бўлишини жуда-жуда истар эдик.

«Ҳизбут-таҳрир» қасамёди билан боғлиқ яна бир салбий жиҳат ҳақида тўхталамиз.

«Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари «Ҳизбут-таҳрир»нинг асосий нашри бўлмиш «Ал-Ваъй» (Онг) журналида келтирилган ҳар қандай хабарга, унинг соғлом ақлга тўғри келиш-келмаслигидан қатъи назар, бу ҳақда ўйлаб ҳам ўтирмай чиппа-чин ишонадилар. Қизиғи шундаки, бу нашр ваҳима билан тарқатган хабарнинг ҳақиқатдан йироқ эканлиги кейинчалик ўзларига аён бўлган ҳоллар неча бор такрорланса ҳам, худди ҳеч нарса бўлмагандек, кейинги сонларидан бошлаб содда ўқувчиларнинг ўз журналларига ишончи ўша-ўша юксак даражада қолаверади. Ўйлашимизча, «Ҳизб» аъзоларининг ўз журналларига муносабатлари ва ишончларининг, журнал таҳририяти тез-тез йўл қўйиб турадиган қўпол хатоларга қарамасдан, заррача ўзгармай қолаверишига сабаб – унинг ўта ишончли манба эканида эмас, балки «Ҳизбут-таҳрир»дан содир бўлажак барча хабарларига сўзсиз ишонамиз деган қасамёдларидир.

Мисол учун мен фақат биргина хабарни кел­тираман. 2001 йил 11 сентябрь воқеалари борасида «Ҳизбут-таҳрир» раҳбарияти ўз фикр-муносабатини билдирар экан, «Ал-Ваъй» журналида бу ишни мусулмонларга ҳеч қандай алоқаси йўқлиги, балки фақат Америка ва Исроил махсус хизматларининг ўйини эканлигини қайта-қайта таъкидлади. Шу хабарга ишониб, ўшандан буён «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари бу амалиётларга мусулмонлар алоқаси йўқ, бу фақатгина уларни ёмонотлиқ қилиб кўрсатиш мақсадида ўз халқини ҳам ан­чагина қисмини қириб юборишдан тап тортмай­диган ҳукуматлар ва уларнинг махсус хизматлари уюштирган қирғинбаротдир, деб таъкидлай бошладилар.

Лекин орадан кўп ўтмай, ушбу амалиётларнинг ижрочилари аниқланди, тирик қолган шерик­ларидан баъзилари ҳибсга олинди. Яна бир оздан сўнг эса «Ал-Қоида» гуруҳи раҳбарлари ва Усома бин Ладеннинг ўзи ҳам матбуот ва телевидение орқали бу ишни қачон, қаерда, кимлар билан, нима мақсадда уюштирганлари ҳақида ўз ихтиёрлари билан батафсил баёнот тарқатдилар.

Илло «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзоларигина ҳали-ҳануз «Ал-Ваъй» тарқатган ёлғон хабар асоратида давом этмоқдалар.

Аммо ҳайратланарлиси шуки, соф диний би­лимларга бепарволик муқобилида, улар ёлғон ва бемаза сафсаталар билан тўла «сариқ» газета ва журналларни титкилашдан чарчамайдилар ва янаям ачинарлиси, баъзида ўша ёлғон-яшиқ хабарлар­ни мутлақ ҳақиқатдек қабул қилиб, чор-атрофга баралла тарқатиб юрадилар.

Ҳолбуки, бўлмағур сафсата билан шуғулланган­дан кўра, киши ўз зиммасидаги диний ва дунёвий мажбуриятлар ҳақида қайғуриши – ўзи учун яхшироқдир.

Саҳиҳ ҳадисда марҳамат қилинади:

«Кишининг ёмон одам деб ҳисобланиши учун – унинг эшитган ҳар бир нарсасини гапиравериши кифоя қилади».

Яна бир ҳадисда эса бундай деб марҳамат қил­ганлар:

“Кишининг ўзи учун муҳим бўлмаган нарсалар­ни тарк этиши унинг Исломи гўзаллигидандир” (Термизий ва Ибн Можа ривояти).

* * *

 Инсон хатодан маъсум бўладими?

Киши қанчалик илмли ва тажрибали бўлма­син, барибир хато қилишдан омонда эмаслигини мусулмонлар жуда яхши билишган. Шунинг учун улар ҳеч қачон ўзларига маъсумликни даъво қилмаганлар.

Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг халифа этиб сайланганида ўқиган хутбаси:

«Сизларга халифа бўлдим. Ҳолбуки, мен орангиз­даги энг яхши инсон эмасман. Агар ишни тўғри олиб борсам, менга кўмак беринглар. Агар хато қилсам, мени тўғирлаб қўйинглар. Сизнинг назарингизда заиф кўринган инсон, агар унинг ҳаққи поймол этилган бўлса, то унинг ҳаққини олиб бермагунимча менинг наздимда кучлидир. Сизнинг назарингизда кучли кўринган инсон, агар бировнинг ҳаққини поймол этса, то ундан поймол этилган ҳақни қайтариб олмагунимча, менинг наздимда заифдир. Қайси бир қавм Аллоҳ йўлида курашни тарк этса, албатта Аллоҳ уларга хорлик кийимини кийгазур. Қайси бир қавм ичида фаҳш ишлар ёйилса, албатта Аллоҳ уларнинг барчасига умум бўлган бало жўнатур. Модомики сизларнинг ҳаққингизда Аллоҳга итоат этарканман, сизлар ҳам менга итоатда бўлинглар! Қачон Аллоҳга осийлик қилсам, менга итоат этиш зиммангиздан соқитдир! Намозга туринглар, Аллоҳ сизларга раҳм қилсин!»

Мана Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг халифа этиб сайланганида ўқиган хутбасидан иқтибослар:

«Албатта, Аллоҳ азза ва жалла сизнинг ишингизни менга топширди… Мен Аллоҳдан бу ишда менга Ўзи ёрдам беришини ва мени бу ишда худди бошқа иш­ларда (хатодан) қўриқлагандек қўриқлашини ҳамда сизга тақсим қилишда Ўзи буюрганидек адолатни менга илҳом этишини сўрайман… Аллоҳ таоло хоҳласа, сизларга халифа бўлганим менинг хулқимни ўзгартирмайди… Мен ўз омонатимдан ва ўзим билган нарсалардан масъулман… Мендан узоқда бўлган (мен билмаган) нарсаларга эса орангиздаги омонатдор ва оммага насиҳат қилишга лойиқ кишиларсиз қодир бўла олмайман…»

Шуниси эътиборлики, ҳеч бир рошид халифа ҳам ёки бирон фақиҳ, муҳаддис, ё муфассир олим ҳам: «Мен Китобу суннатдан четга оғишим мумкин эмас ҳамда фақат ҳақни гапиражак ва қилажак­ман, шунинг учун мен айтдимми ё буюрдимми – сиз албатта эътирозсиз қабул қилишингиз ва менга сўзсиз итоат этишингиз лозим», деб айтмаган.

Бир киши ўрталарида бўлиб ўтган гапдан кейин Умар (розияллоҳу анҳу)га:

– Эй Умар, Аллоҳдан қўрқсанг-чи! – деди.

Ҳозир бўлганлардан бири бу муомалани қўполлик санаб унга:

– Амирул мўмининга Аллоҳдан қўрқ дейсанми?! – деб унга танбеҳ берди. Аммо Умар (розияллоҳу анҳу) танбеҳ берувчига:

– Жим бўл, гапираверсин. Унинг айтган гапи нақадар яхши! Агар амирларга шундай гапирмасангиз, сизларда яхшилик йўқдир. Шундай гапларни қабул қилмасак – бизларда яхшилик йўқдир! – деб жавоб қилдилар.

Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан нақл қилинадики: «Ҳақни гапиришдан, адолат билан маслаҳат беришдан тўхтаманг. Албатта мен хато қилишда нафсимдан устун эмасман ва амалимда ҳам хатодан омон қололмайман. Магар Аллоҳ мендан устун бўлган нарсани нафсимдан тийиб қўйсагина хатодан омон қолишим мумкин».[20]

Яна бир мисол.

Бир куни Умар (розияллоҳу анҳу) никоҳдаги маҳр­нинг миқдори тобора катталашиб бораётгани, бундан эса уйланмоқчи бўлган мусулмон йигитлар қийналаётганлари ҳақида хутба қилиб, маҳрни маълум миқдорга чеклаб қўйиш ҳақида фармон бер­дилар. Сўнг масжиддан чиқиб кетаётганларида, бир аёл ўрнидан туриб:

– Аллоҳ таоло: «…. уларнинг бирига саноқсиз маҳр берган бўлсангиз…» деб, маҳрга бирон чегара белгилаб қўймаган бўлса, уни бир миқдорга чеклаб қўйишга сиз қандай журъат этасиз? – деди.

Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) яна қайтиб мин­барга чиқдилар ва айтган гапларини қайтиб олган­ларини эълон қилиб:

– Умар хато қилди, манави аёл тўғри гапирди, – дедилар.

«Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари учун ёки уларни қўя турайлик, оддий саводсиз аъзолари учун ҳам Абу Бакр, Умар ёки Алидек буюк зотлар қилганидек, хатога йўл қўйишдан омонда эмаслигини тан олишдан нима тўсқинлик қилади? Ёки улар ўзла­рини маъсум санайдиларми?

Ахир маъсумликка улардан кўра Абу Бакр, Умар ва Али (розияллоҳу анҳум) яқинроқ бўлсалар керак. Бироқ кўриб турганингиздек, бу зотлар ҳам оддий инсон сифатида хато қилиши мумкин эканлигини яширин эмас, ошкор эълон қилганлар. Қачонки хато қилсалар, тўғри танбеҳ эшитгач, дарҳол сўзларидан қайтиб хатоларини ўнглаганлар. Зеро, хатони тан олиш, билмайдиган нарсасини билмайман, дейиш ҳам мақтовга сазовор нарсадир.

Олимлар ҳизб хато қилган ўринларда – бундай ўринлар эса жуда кўп – шу хатоларга танбеҳ бер­салар, «Ҳизбут-таҳрир» олимларини ва уларга эргашувчиларни хатодан қайтарсалар, улар ўз амирлари ва раҳнамоларига эмас, балки юқори­даги ҳадисларда келганидек, илм аҳлига қулоқ солишлари энг тўғри йўл бўлади.

Лекин булар ҳам ўз навбатида қўл остидагилари, яъни «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи оддий аъзолари устидан бошлиқ эканларини била туриб, улардан ўзларига ҳам шундай муомала кўрсатишни талаб қилмайдилар ва: «Бизни ҳам муҳосаба қилиб туриш керак, биз ҳам маъсум эмасмиз, хатога йўл қўйишимиз мумкин, қачон биз хато қилсак, албатта, бизни тўғрилаб қўйинглар, бизниям хатоларимизни фош этинглар», деб айтмайдилар.

Исҳоқ ибн Роҳавайҳ ривоят қилган асарда келади:

«Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)га бир оятнинг қироат қилинишини рад этди[21]. Шунда Убай унга:

– Батаҳқиқ, мен бу оятни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ўзларидан эшитган пайтимда сен Бақиъда олди-сотди билан шуғулланиб юрган эдинг, – деди.

– Рост айтдинг. Мен сизларнинг ичингизда ҳақни айтадиган киши борлигини синамоқчи бўлдим, холос. Ҳузурида ҳақ айтилмайдиган ва ўзи ҳам уни айтмайдиган амирда яхшилик йўқдир, – деди Умар».

Имом Шофеъий (раҳимаҳуллоҳ) эса мабодо ҳа­дисга хилоф гапирган бўлса ва бу хато Шофеъий вафотидан кейин аниқланса ҳам, ундан қайтган деб ҳисоблашларини васият қилган:

«Агар мен бир масала хусусида сўз айтган бўлсам-у, бу Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан келган саҳиҳ хабарга тўғри келмаса ва шундай бўлганини ҳадис аҳли аниқласа, мен тирик бўлсам ҳам, вафот этган бўлсам ҳам, ўша сўзимдан қайтаман».[22]

Шунингдек, ҳизбий биродарларнинг ҳам ўз олимлари хатоларига бепарволиклари, Аҳли сунна вал жамоа ақидаси, тушунчалари, фиқҳи ва ахло­қига зид нарсаларни кўрсалар ҳам, индамай уларга итоатда давом этаверишлари ҳеч бир мантиққа тўғри келмайди.

 Хурофот ва таассуб

Илм билан хурофотнинг фарқи нимада?

– Илм ҳеч нарсани шунчаки ишониб қабул қилиб кетавермайди, балки фақат ва фақат аниқ ҳуж­жатларга ва далилларга асосланади.

– Хурофот учун эса далил шарт эмас. Ўзига ҳавои нафсига маъқул бўлган одамдан бир эшитса, шунинг ўзи унга кифоя.

Аниқ фанларда ҳам, гуманитар-инсоний фан­ларда ҳам шундай. Масалан, астрология билан аст­рономияни, алхимия билин чинакам химия фанини ёки мифология билан жиддий тарихни ажратиб турувчи асосий белги шудир.

Шу ўринда, “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларидаги ху­нук бир одатни эслатиб ўтсак тўғри бўлади. Улар Қуръони карим оятларидан, саҳиҳ ҳадислардан ёки уламоларнинг сўзларидан ҳужжат келтириб сўзлаган кишини, у киши олим ёки омилигидан қатъи назар тамомила беписандлик билан қабул қиладилар. Сабаби шуки, хабар бераётган одам – ҳизбий эмас.

Айни пайтда, мутлақо оми, ўз номи билан айтганда, «жоҳил» киши тарафидан нимаики ай­тилса, ўшанга чиппа-чин ишонадилар. Айтил­ган хабарнинг кучли бир асоси борми ёки бу фақатгина бирон газета ё журналда ўқилган уй­дирмами, ёхуд фалончидан эшитилган миш-мишдан ўзга нарса эмасми – фарқ қилмайдилар. Буниси кам бўлгандек унга янги «тафсилоту таҳлилларни» ўзидан қўшиб, бошқаларга тарқа­тадилар. Хабар берувчига шунча ишонч нима сабабдан? Сабаби битта – у одам ҳизбий.

Бунинг муқобилида, мутаассиб кишилар ўзидан бошқача фикрлайдиган одамларни кўролмай­дилар. Улар нима дейишса ҳам, қулоқлари ёнидан ўтказиб юбораверадилар. Ҳатто оят ёки ҳадис ай­тилганда ҳам парво қилмайдилар. Албатта, мўмин бўлганлари сабабидан оят ва ҳадисларни мутлақо инкор этмасалар ҳам, лекин: «Бу оят ва ҳадисларни бизнинг устозларимиз ҳам биладилар, агар шуларга амал қилишимиз ёки манавилар ту­шунганидек англашимиз лозим бўлганида бизга ўзла­ри айтган бўлардилар» қабилидаги гаплар билан ўзларини оқлайдилар. Фикрда мухолиф бўлган мусулмонларни ютуқларидан хафа бўлиб, аксинча хато ва камчиликларидан хурсанд бўладилар. Жуда чуқур таассуб қилганлари бошқача фикрлайдиган одамларга нисбатан янада кескинроқ муносабатда бўлишлари ҳам мумкин.

Ибн Абил Изз Ҳанафий айтади:

Уммат усулий ёки фаръий масалаларда ихтилоф қилганда агар бу ишни Аллоҳ ва Расулига кўндаланг қилинмас экан, ҳеч қачон ҳақ аён бўлмайди. Балки низо қилувчилар ўз ишларида очиқ ҳужжатсиз қолиб кетаверадилар.

Агар Аллоҳ уларга раҳм қилса, ҳар бири ўз раъ­йида қолиб, бири бошқасини тек қўяди ва бири бирига тажовуз этмайди. Масалан, Умар ва Усмон (розияллоҳу анҳумо) халифалиги даврида саҳобалар баъзи ижтиҳодий масалаларда йўл тутганларидек. Улар ихтилоф қилсалар-да, ҳамфикр бўлмаганларни тек қўйганлар, уларга нисбатан ҳаддан ошмаганлар[23].

Оҳод ва мутавотир хабарлар

«Ҳизбут-таҳрир»нинг Ислом уламолари тарафи­дан энг кучли танқидга учраган жиҳатларидан бири – «Биз оҳод ҳадисларда келган хабарларни ақида борасида қабул қилмаймиз, ким бундай ҳадисларда ворид бўлган хабарга эътиқод қилса гуноҳкор бўлади», деган таълимотларидир.

Авваламбор, мутавотир хабар (ёки ҳадис) ҳамда оҳод хабар (ёки ҳадис)нинг умумий таърифларни келтириб ўтамиз.

Хабарлар бизга етиб келиш йўллари эътибори билан икки турга: яъни оҳод ва мутавотирга бў­линади.

Мутавотир хабар деб Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан ривоят қилган аввалги уч авлод ровийларининг сони ёлғон келишувга имкон бермайдиган даражада кўп бўлган хабарга айти­лади. Луғавий маъноси эса кетма-кет уланиб келавериб, ростлиги маълум бўлган хабар маъно­сидадир.

Мутавотир икки қисмга бўлинади:

1. Лафзий ва маънавий мутавотир. Бундай ха­барда ровийлар унинг лафзига ҳам, маъносига ҳам иттифоқ қилишган.

2. Фақат маънавий мутавотир. Бундай хабар ровийлари унинг маъносига тўлиқ иттифоқ қи­лишган, лекин ҳар бир ҳадис алоҳида хос лафз билан келган.

Оҳод хабар деб аввалги уч авлод ровийларининг сони мутавотир даражасига етмайдиган даража­да оз бўлган ҳадисга айтилади. Луғавий маъноси эса якка-якка ровийлар ривояти маъносидадир. Оҳод ҳадислар уч хил: машҳур, азиз, ғариб бўлиши мумкин. (Буларнинг тафсилотини “Мусталаҳул ҳадис” китобларидан кўриб олишингиз мумкин).

Оҳод хабар “зонн”ни, яъни бирон кишидан нақл қилинган хабар унга нисбат берилиши ишончга жуда яқин эканлигини ифода этади. Бу (ишонч) юқорида айтилган машҳур, азиз, ғариб ҳадис даражаларига нисбатан ўзгариб, баъзан бунга ҳолатлар ва қариналар далолат қилса, (қатъий) илмни ҳам ифода этади.

Шуни таъкидлаб қўйишимиз лозимки, имом Бухорий ва имом Муслим ўз “Саҳиҳ”ларида кел­тирган ҳадисларнинг танқид этилмаганлари – “қатъий, назарий илм”ни ифода этади, “зонни” эмас. Бу ҳақда Имом Ибн Салоҳ “Улумул ҳадис”да (28–29 с.) жазм қилган. Худди шуни Ҳофиз Ибн Касир “Мухтасарул улумил ҳадис” китобида қўллаб-қувватлайди.

Аммо усул олимлари истеъмол қилган ушбу “зонн” иборасини баъзилар нотўғри тушуниб: “зонни ифода этувчи оҳод ҳадис ақидада олин­майди, лекин унга амал қилинади” дейишади. Лекин саҳобалар, тобеъинлар, табаа тобеъинлар ва дин имомларидан ҳеч ким бу гапни айтмаган.

Саҳобалар давридан бошлаб мусулмонлар оҳод хабарга – унинг ақида ёки аҳкомга оид эканидан қатъи назар – эргашиб келганлар ва уни исботлашни тўхтатмаганлар. Агар оҳод хабар илмни ифода этмаганида, уламолар илми бўлмаган нарсага эргашган ҳисобланишарди. Ҳолбуки, ундай эмас.

Оҳод хабарни қабул қилишда аҳкомларни ақидадан ажратиш – динда аслида бўл­маган, унга ташқаридан киритилган фалсафа. Боз устига, бундай ажратишнинг ўзи ҳам бир ақида ҳисобланади. Бинобарин, бу ақидани исбот қилиш учун уларнинг ўзлари ҳам қатъий илмни ифода этувчи мутавотир хабар келтиришлари лозим! Бунинг эса иложи йўқ!

Аллоҳ таоло оятларда мушрикларни: «улар фақат зоннга эргашадилар» деб қоралашига келсак, бу шак-шубҳа маъносидаги зонн бўлиб, усулий олимлар ишлатадиган «ҳақиқатга яқин бўлган зонн» эмас. Чунки Қуръонда зонн икки хил маънода: илм ва шак-шубҳа маъноларида келган. Илм маъносидаги зоннга мисол: «Улар (итоатлилар) Раббиларига (охиратда) юзма-юз бўлишларини ва Унинг ҳузурига қайтажакларини (ҳақ деб) билурлар» (Бақара, 46). Бу ерда зонн сўзи қатъий ишонч маъносида келган.

Жумладан, имом Таҳовий шундай дейди:

“Шариат ва баёндан нимаики Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан саҳиҳлиги маъ­лум бўлса, бари ҳақдир”.

Ибн Абилъизз Ҳанафий ушбу матн шарҳида қуйидагиларни айтган, иқтибос:

Бу билан Таҳовий «жаҳмийя», «муъаттила», «мўъ­тазила», «рофиза» каби адашган тоифаларнинг фосид тушунчаларига раддия бермоқда. Улар шундай дедилар: «Хабарлар икки навли: мутавотир ва оҳод бўлади. Мутавотир хабар, гарчи санади, яъни субути қатъий бўлса-да, аммо далолати қатъий бўлмаслиги мумкин. Бундай лафзий далиллар эса яқийнни ифодаламайди» ва шу шубҳаларидан келиб чиқиб: «Қуръони карим оятлари субути қатъий бўлса-да, далолати зонний бўлгани боис Аллоҳ азза ва жалла сифатларига далолат қилиши мумкин эмас», деб хулоса қилдилар.

Яна улар: «Оҳод хабарлар илмни ифода этмайди, шу сабабли улар на санад жиҳатидан ва на матн жиҳатидан ҳужжатга ярамайди», дейишди ва халойиқ қалбига Парвардигор таолони, Унинг сифатлари, исмлари ва феълларини Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) орқали билиш йўлини тўсиб қўйиб, (бунинг ўрнига) уларни ўзларича «қатъий ақлий далиллар» ва «яқийний ҳужжатлар» деб атаган маржуҳ масалаларга ва хаёлий муқад­дималарга буриб юборишди. Аслида эса уларнинг далиллари манави оятларда айтилганидек:

«Куфрда бўлганларнинг қилган амаллари эса, саҳродаги саробга ўхшайди. Ташна одам уни сув деб ўйлар, унинг олдига келгач эса, ҳеч нарса топа олмас ва Аллоҳни унинг (қилган амалининг) олдида топур. Бас, У унинг ҳисоб-китобини мукаммал қилур. Аллоҳ тез ҳисоб-китоб қилувчи Зотдир. Ёки (кофирларнинг қил­ган амаллари) қаватма-қават тўлқин ва унинг устида (қора) булут қоплаб олган сермавж денгиздаги зулматларга ўхшайди. (Улар) устма-уст зулматлардир: қўлини чиқариб (қараса) уни кўра олмас. Кимга Аллоҳ нур (имон) бермаса, бас, унинг (учун) ҳеч қандай нур йўқдир» (Нур, 39–40).

Ажабланарлисишуки, улар ўзларининг фосид қоидалари тақозосини ваҳийдан ҳам муқаддам қўйиб, шу қоидалар учун оят ва ҳадисларни бир четга чиқариб қўйдилар. Натижада қалблари ояту ҳадис ҳидоятидан мосуво бўлиб, ҳаттоки соғлом фитрат ва набавий ҳадислар билан қувватланган саломат ақл соҳиби ҳам бўлолмадилар. Агарда улар ақида борасида бузуқ раъйларини эмас, ваҳй матнларини ҳакам қилганларида эди – тоза фитратга мувофиқ келувчи соғлом ақлга эришган бўлардилар.

Нафақат булар, балки ҳар қандай бидъат эгаси­нинг одати шуки – доимо ваҳийни ўз бидъатига солиштириб кўради. Ниманики маъқул деб ўйласа, фикрига мувофиқ топса, Мана шу муҳкам ваҳийдир” деб, уни қабул қилади ва ўз фикрига ҳужжат ўлароқ келтиради.

Аммо, неки унинг бидъатига хилоф келса, дар­ҳол уни “Бу муташобеҳ ваҳийдан экан”, дейди ва рад этади, сўнгра рад этишини ўзича “маъносини Аллоҳга тафвиз-ҳавола қилиш” деб атайди ёки ваҳий маъносини бузиб-таҳриф этиб, таҳрифини беозоргина қилиб “таъвил” деб атайди.

Шу боисдан Аҳлисунна вал жамоа уламолари уларни қаттиқ инкор этганлар.

Аҳли сунна вал жамоанинг тариқати эса, худди биз шарҳлаётганимиз – Таҳовийнинг сўзларида ишора этилгани каби: саҳиҳ матндан четга оғишмаслик, ўз ақлий хулосаларини ёки фалончининг айтган­ларини саҳиҳ матнга қарши қўйиб, эътироз билдир­масликдир.  Имом Бухорий айтганлар:

Ҳумайдийдан эшитдимки, у деди:

Биз Шофеъий (раҳимаҳуллоҳ) ҳузурида эдик. Бир киши келиб, қайсидир масала ҳақида савол берди. Шофеъий унга:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)  бу масалада фалон ва фалон ҳукм қилганлар, – деб айтди.

Ҳалиги киши Шофеъийга қараб:

Сиз-чи, ўзингиз нима дейсиз? – деб қолди. Шо­феъий унга:

Субҳаналлоҳ, мени черковда кўраяпсанми? Ё монастирда кўраяпсанми? Ё белимга зуннор[24]боғ­лаб олганимни кўрдингми? Мен сенга Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳукм қилганлар десам, сен менга ўзингиз нима дейсиз, дейсан? – деб айтди.

Бунга ўхшаш мисоллар салафларда жуда кўп учрайди.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

Аллоҳ ва Унинг пайғамбари бир ишни ҳукм қилганда – ҳеч бир мўмин ва мўминага(уни бажариш ёки бажармаслик) ишларида ихтиёр бўлиши мумкин эмасдир” (Аҳзоб, 36).

Бир кишининг хабари (яъни оҳод хабар) – агар у хабарни уммат амал қилиш ва тасдиқ этиш ила қабул қилган бўлса – уммат жумҳурлари наздида яқийний илмни ифодалайди ва бу аслида, мутавотирнинг икки туридан бири саналади. Бу борада уламолар орасида бирон низо бўлмаган. Масалан, Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг “Амаллар ниятлар биландир…” ҳадиси, Ибн Умарнинг “Валоъни со­тиш ва тортиқ қилишдан қайтарилди” ҳадиси, Абу Ҳурайранинг “Хотин кишини аммаси ё холаси устига никоҳланмайди” ҳадиси каби. Бу худди Қубо масжидига келиб, қибланинг Каъба тарафга ўзгартирилганини хабар қилган, кейин бу ердагилар ўша тарафга айланиб олганлари тўғрисидаги хабар­г аҳам ўхшашдир.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) элчи сифатида якка шахсларни юборардилар. Мактубларини ҳам якка шахслар орқали жўна­тардилар. Кимга бу элчи ва мактубларни жўнатган бўлсалар, улар ҳам: “Хабари оҳод бўлгани учун биз буни қабул қилолмаймиз”, демасдилар. Ҳолбуки, Аллоҳ таоло айтган:

“У Расулини ҳидоят ва ҳақ дин билан – гарчи мушриклар ёқтирмасалар-да – барча динлар узра ғолиб қилиш учун юборган зотдир” (Тавба, 33).

Демак, Аллоҳ таоло, токи бандаларига жўнат­ган ҳужжат ва очиқ далилларини ҳеч ким бекор қилолмаслиги учун, бу ҳужжатларни сақлаши ва муҳофаза этиши лозим.

Шунинг учун Аллоҳ таоло ўз Расулига хоҳ ҳаётлик чоғида, хоҳ вафотидан сўнг ёлғон тўқиганларни албатта шарманда этиб, ҳолини барчага кўрсатиб қўйди.

Суфён ибн Уяйна айтади: “Ҳадисда ёлғон иш­латган ҳеч бир инсонни Аллоҳ яширин қолдирмади”.

Абдуллоҳ ибн Муборак айтади: “Мабодо биронта одам денгиз қаърида туриб ёлғон ҳадис айтишни қасд қилганида эди, эртасигаёқ одамлар “фалончи каз­зобдир” деяётганлари ҳолда тонг оттирган бўларди”.

Хабари воҳид агар рост ва ёлғон эҳтимолига эга бўлса ҳам, лекин хабарнинг саҳиҳини иллатлисидан фарқлай олиш даражасига етишмоқчи бўлган инсон, деярли барча вақтида фақат ҳадис билан машғул бўлиб, ровийларнинг ҳаддан ошиш ва хатога йўл қўйишдан қанчалик ҳазир бўлганларини, ўзларини қўя турайлик, бировнинг Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) номидан бир дона ёлғон сўз иш­латишига йўл қўймайдиган зотлар бўлганларини аниқлаш мақсадида, ҳолатлари ва сўзларидан воқиф бўлиш учун ровийлар сийрати хусусида узоқ баҳс-изланишлардан кейингина бунга етишиши мумкин.

Ҳадис олимлари ана шундай меҳнатлари эвазига бизга динни ўзларига қандай нақл қилинган бўлса, шундайлигича нақл қилиб етказдилар. Улар чин Ислом авлоди, соф Имон жамоаси, хабарларни тадқиқ этувчи мутахассислар ва қайси ҳадис қай мавзуда келганини аниқлаб берувчи ҳадис сар­рофларидир. Қачонки киши уларнинг шаъни шу даражада бўлганидан воқиф бўлса, уларнинг аҳволлари билан яқиндан танишса, улардаги сидқ, тақво ва омонатдорликни кўрса – шундагина улар нақл этган ва ривоят қилган хабарларидаги илм унга аён бўлади.

Ақл ва маърифат соҳиблари яхши биладилар – ҳадис олимлари Пайғамбар (алайҳиссалом)нинг аҳволлари, сийратлари ва хабарлари хусусида шунча илмга эгаларки, бошқалар буни билишлари ёки гумон қилишлари бир ёқда турсин, ҳис этишлари ҳам даргумондир.

Бу худди тилшуносларнинг Сибавайҳ ва Халил хабарлари ҳамда сўзларидан бошқалар учун номаълум бўлган нарсаларни билишларига ўхшайди, шунингдек, табибларнинг Буқрот (Гиппократ) ва Жолинус (Гален) айтганлари ҳақида ҳеч ким билмаган нарсаларни билишларига ўхшайди.

Бас, ҳар бир санъат ва фан эгаси ўз соҳасида қолганлардан кўра тажрибалироқ ва бохабарроқдир. Шу боис, баққолдан атир ҳақида, аттордан эса ки­йим ҳақида суриштирсанг, бу ўтакетган жоҳиллик деб саналган бўлур эди… /иқтибос тугади/.

Имом Ибн Ҳажар Асқалоний ўзининг “Фатҳул Борий” китобида айтади:

Имом Бухорий оҳод ҳадисларда келган нарсага имон келтириш нақадар муҳимлигига ишора бўлсин учун, ўзининг “ал-Жомеъ ас-Саҳиҳ” китобини айнан оҳод ҳадис билан бошлаб, охири яна оҳод ҳадис билан тугатгандир.

Эслатиб ўтамиз: “ал-Жомеъ ас-Саҳиҳ”даги би­ринчи ҳадис қуйидагидир:

Яхъё ибн Саъид айтади:

“Мен эшитдимки, Умар ибн Хаттоб минбарда турганларида:

 Мен Расулуллоҳнинг шундай деганларини эшит­ганман деди:

“Албатта, амаллар фақат ният билан эътиборлидир. Ким нимани ният қилса, унга шунинг савоби ё жазоси бўлгай. Бас кимнинг ҳиж­рати Аллоҳ ва Расули учун бўлган эрса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Расули учундир деб эътибор қилингай. Кимнинг ҳижрати бирон мол-дунёни қўлга киритмоқ ёки бирон аёлни никоҳламоқ учун бўлган эрса, унинг ҳижрати ният қилган нарсаси учундир деб эътибор қилингай”.

Деярли барча уламолар Исломнинг мадори фалон ҳадислар устидадир, деганларида билиттифоқ ана шу “Амаллар ниятлар биландир” ҳадисини тилга олганлар. Дарҳақиқат, ислом дини асосини ташкил қиладиган ҳадисларнинг энг муҳими ана шу оҳод ҳадисдир.

Бухорий “Ал-Жомеъ ас-Саҳиҳ”да ривоят қилган охирги, 7563-рақамли ҳадис эса мана будир:

Абу Ҳурайрадан ривоят қилинади:

“ Расулуллоҳ дедилар: “Раҳмон таолога маҳбуб, тилда талаффуз учун енгил, тарозида эса салмоғи оғир бўлган иккита калима бордир ­– “Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи” ҳамда “Субҳаналлоҳил Азийм”.

Агар ишончли бир киши хабар берса, унинг хабарига ишониш ва имон келтириш вожиблигини тасдиқлайдиган ҳодисалардан бири Бухорий “Саҳиҳи”да ривоят қилинади:

Анас ибн Молик айтади:

“Масжидда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) билан ўтирган эдик. Бир киши туя миниб келдида, туясини масжидга чўктириб, тушовлади. Кейин деди:

– Қай бирингиз Муҳаммад (алайҳиссалом)сиз?

Расулуллоҳ саҳобалар ўртасида суяниб ўтирган эдилар.

– Мана бу суяниб ўтирган оқ юзли киши, – деб кўрсатдик. У Расулуллоҳга қараб:

– Мутталибнинг ўғлимисан? – деб сўради.

– Ҳа, – дедилар. Шунда у:

– Мен сендан баъзи нарсалар ҳақида жиддий сўрайман, мендан хафа бўлмагин, – деди.

– Сўрайвер, – дедилар Расулуллоҳ.

– Сени ва сендан аввалгиларнинг Раббини ўртага қўйиб сўрайман, Аллоҳми – сени одамларнинг бар­часига пайғамбар қилиб юборган? – деди у.

– Ҳа, – дедилар.

– Аллоҳни ўртага қўйиб сўрайман, Аллоҳми – сенга беш вақт намоз ўқишимизни буюрган? – деди у.

– Ҳа, – дедилар.

– Аллоҳни ўртага қўйиб сўрайман, Аллоҳми бойлардан олиниб, фақирларга тарқатиладиган за­котни сенга буюрган? – деди у.

– Ҳа, – дедилар.

– Аллоҳни ўртага қўйиб сўрайман, Аллоҳми сенга йилда бир ой рўза тутмоқни ҳам буюрган? – деди у.

– Ҳа, – дедилар. Шундан сўнг ҳалиги киши деди:

– Сен олиб келган нарсаларга имон келтирдим. Мен қавмим номидан келган вакилман. Исмим Зимом ибн Саълаба. Саъд ибн Бакр қабиласиданман (Саҳиҳи Бухорий, 63).

Бухорий шу бобда айтади: “Ушбу сўзларни Зимом ўз қавмига бориб, Расулуллоҳдан ривоят қилди. Одамлар уни Расулуллоҳдан деб қабул қилдилар”.

* * *

 Инсон, ҳаёт, коинот…

“Ҳизбут-таҳрир”нинг “Низомул Ислом” номли асосий адабиётида, асосан, оддий инсон тушуниши қийин бўлган турли мураккаб силлогизм ва со­физмлар кўп ишлатилган.

Биринчи варақлариданоқ, бу китоб орқали муаллиф, аслида оят ва ҳадислар билан чекланса, кифоя қиладиган, Қуръон оятлари ва саҳиҳ ҳа­дислар ёрдамида содда ва равон тилда бемалол тушунтириш мумкин бўлган мавзуларни: “…инсон, ҳаёт, коинот, бу дунё ҳаётидан илгариги вужуд, бу дунё ҳаётидан кейинги ҳаёт ҳамда коинот, инсон ва ҳаётнинг мазкур вужуд ва ҳаётга боғлиқлиги ҳақидаги фикр вужудга келтирилгандан кейингина бу дунё ҳақидаги фикр натижа бера оладиган шаклда бир нуқтага боғланади ва марказлашади…” каби тушунарсиз, боши бору охири йўқ “ақлли” иборалар ишлатиб, атайин шу билан ўқувчини чалкаштиради.

Бу нима учун қилинади? Бизнинг ўйлашимизча, шунинг учунки, кейинчалик “ақлли устозлар” бу тушунарсиз, қийин сўзларни шарҳлайдилар ва содда мусулмонларга баён қилиб берадилар ва натижада жуда ақлли инсон эканларини намойиш этадилар. Кейин содда мусулмонлар Ислом динини ана шундай мураккаб ва чалкаш сўзларни ҳам ёза оладиган ва тушунтириб бера оладиган “ақлли инсонлар” ёки “илғор кишилар”дан ўрганиш кераклигини фаҳмлайдилар.

“Ислом низоми” китобининг 8-бетида муаллиф Оли Имрон сурасининг 190-оятини келтиради ва шу оят далолатига кўра қуйидаги хулосани чиқаради. Иқтибос:

Мана шунинг учун ҳар бир мусулмон … Аллоҳ таолога имон келтириш бобида ақл-идрокни мутлақ ҳакам қилиб олмоғи зарур /иқтибос тугади/.

Аслида имон бобида ақлнинг ҳам, нақлнинг ҳам ўз ўрни бордир.

“Ҳизбут-таҳрир” олимлари кўриб турганин­гиздек, Оли Имрон сурасидаги мазкур 190-оятни кишининг имони ақлий бўлиши лозимлигига далил ўлароқ келтиради.

Аммо Аллоҳ таоло шу оятнинг давомида, яъни 191-дан 195-гача оятларда Осмонлар ва Ернинг яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашиб ту­ришида қайси ақл эгалари учун оят-аломатлар борлигини қуйидагича тушунтирган. Диққат билан ўқиймиз:

“Улар туриб ҳам, ўтириб ҳам, ётиб ҳам Аллоҳни зикр этадилар ва осмонлару Ернинг яратилиши ҳақида фикр юритадилар (ва дуо қиладилар:) «Эй Раббимиз! Бу (коинот)ни беҳу­да яратмагансан. Сен (айблардан) пок Зот­дирсан. Бас, бизни дўзах азобидан сақлагин! Эй, Раббимиз! Кимни Сен дўзахга киргизсанг, албатта, уни хор қилган бўласан. Золимларга эса ёрдамчилар йўқдир. Эй Раббимиз! Биз «Раббингизга имон келтиринг!» деб, имонга чорлаган жарчини (Муҳаммадни) эшитдик ва дарҳол унга имон келтирдик. Эй, Раббимиз! Бизнинг гуноҳларимизни кечир, хатоларимизни ўчир ва бизларни солиҳ кишилар қаторида вафот эттир! Эй, Раббимиз! Яна бизларга (барча ўтган) пайғамбарларингга (уларнинг воситаси ила умматларига) ваъда қилган нарсаларингни (савоб ва ёрдамингни) ато эт ва бизларни қиёмат кунида шармисор қилмагин! Албатта, Сен ваъдага хилоф қилмагайсан»” (Оли Имрон сураси, 191–194-оятлар).

Эътибор қилган бўлсангиз, бу оятларда осмон­лар ва ер ҳақида тафаккур қиладиган чина­кам ақл эгаларининг сифатлари бирма-бир зикр қилинаяпти. Бу сифатлардан бири шуки, улар имонга қай тарзда келганларини доимо ёдда тутадилар ва: “Эй, Раббимиз! Биз «Раббингизга имон келтиринг!» деб, имонга чорлаган жар­чини (Муҳаммадни) эшитдик ва дарҳол унга имон келтирдик”, деб Аллоҳга ёлборадилар.

Албатта, биз бу гапимиз билан мусулмонлар ҳечам ўйламайдилар, тафаккур қилмайдилар, ақлларини ишга солмайдилар, демоқчи эмасмиз. Биз фақатгина, “Ҳизбут-таҳрир” таъкидлаётганидек, ақл – Аллоҳ таолога имон келтириш бобида мутлақ ҳакам деб ўйлаш, ақлни ишга солиш, албатта, кишини имонга олиб келади, деб фикрлаш нотўғри, демоқчимиз холос. Зеро, ақл эгалари Аллоҳнинг изни иродаси ва тавфиқи билан имонга келганларидан кейин, албатта, коинотдаги оятлар тўғрисида тадаббур қиладилар ва ўз имонларини янада кучли қилишга интиладилар.

Оли Имрон сурасидаги мазкур оятларни тафсир қилар экан, Ҳофиз Ибн Касир тафаккур қилиш борасида келган бир қанча асарларни зикр қилади. Иқтибос:

Шайх Абу Сулаймон Дороний айтади:

“Мен уйимдан чиққанимда, нимага кўзим тушса, ўша нарсада менга Аллоҳ тарафидан берилган бирор неъматни ёки ўзим учун бирон ибратни кўраман”.

Ҳасан Басрий айтади: “Бир соат тафаккур қилиш туни билан намоз ўқиб чиққандан яхшироқдир”.

Ваҳб ибн Мунаббаҳ айтади: “Киши узоқ тафак­кур қилса, албатта, фаҳмлайди. Фаҳмладими, демак, албатта билади. Билдими, демак, албатта, амал қилади”.

Умар ибн Абдулазиз айтади: “Аллоҳ азза ва жал­ла зикридан бўлган сўз албатта яхшидир. Аллоҳ неъматлари ҳақида тафаккур қилиш эса энг афзал ибодатдир”.

Абдуллоҳ ибн Муборак айтади: “Бир киши таш­ландиқ қабристон олдида турган роҳибни кўриб, унга нидо қилди ва шундай деди:

– Эй роҳиб! Сенда дунё хазиналаридан икки хази­на борки, уларда сенга ибрат мавжуддир: кишилар хазинаси ва мол-дунё хазинаси”.

Ибн Умардан ривоят қилинишича, у киши ўз қалбига танбеҳ қилмоқчи бўлса, бирон хароба олдига борарди-да, унинг эшиги олдида бир тўхтаб:

– Қани сенинг эгаларинг? – дер эди. Сўнгра, яна ўзига мурожаат қилганча: “Ундан бошқа барча нар­са ҳалок бўлгувчидир” оятини тиловат қилар эди.

Ибн Аббосдан ривоят қилинади:

“Тафаккур билан қисқагина ўқилган икки ракат намоз – қалби сархуш ҳолатда туни билан намозда қоим бўлгандан яхшироқдир”.

Омир ибн Абди Қайс айтади:

“Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­нинг бир эмас, икки эмас, уч ҳам эмас, кўпчилик асҳоб­ларидан: “Имон зиёси ёки имон нури – тафаккурдир”, деганларини эшитганман”.

Амирул мўминин Умар ибн Абдулазиз бир куни асҳоблари ҳузурида йиғлади. Нимага йиғлаётгани ҳақида сўралганида:

“Дунё ҳақида ҳамда унинг лаззатларию шаҳватлари ҳақида фикр қилдим. Шу лаззатлару шаҳватлар­нинг ўзида дунё учун ибрат борлигини кўрдим. Ўйлаб кўрсам, ҳеч бир шаҳват – то уни дунё ўзининг аччиғлиги билан булғамай туриб тугалланмас экан[25]. Мабодо бу нарсада ибрат олгувчи учун ибрат йўқ бўлган тақдирда ҳам, унда эслатма олмоқчи бўлганлар учун кўп ваъз-насиҳатлар бордир”.

Аллоҳ таоло Ўзининг Зотига, сифатларига, шариатига, тақдирига, мўъжизаларига далолат қилувчи махлуқотларидан ҳечам ибрат олмайдиган кимсаларни мазаммат қилган. Ушбу оятда эса, турган, ўтирган ва ётган ҳолларида ҳам, доимо Аллоҳни зикр қиладиган бандаларини мақтов билан ёдга олди /Ибн Касирдан иқтибос тугади/.

Демак, бу оят борлиқ ҳақида фикр қилган, ақлини ишга солган ҳар бир кишининг албатта имонга келишига эмас, балки имонли, ақлли кишилар борлиқ ҳақида фикр қилиши лозимлигига далолат қилади.

Инкор этилмайдики – борлиқ тўғрисида тафаккур қилиш, коинот сир-синоатлари ҳақида тадаббур ила фикрлаш албатта, ким учундир имонга келишига сабаб ўлароқ хизмат қилиши мумкин. Аммо бу дегани – имон фақат ва фақат ақлий меҳнат маҳсу­лидир дегани эмас. Бу ўша кишининг имонга келиши учун бўлган бир сабаб, холос.

Масалан, саҳобалардан Сафвон ибн Умайя айтади:

“Ҳунайн куни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) менга мол-дунё бердилар. Ҳолбуки, ўша пайтда мен энг ёмон кўрган одам Расулуллоҳ эдилар[26]. У зот менга ҳадеб мол беравердилар, охири Расулуллоҳ мен учун энг суюкли одам бўлиб қолдилар”[27] (Имом Аҳмад ривоят қилган).

Ёки мушриклардан жанг пайтида қуролсиз қолгач, дарахт орқасига ўтиб, “Ла илаҳа иллал­лоҳ” деган кишини Усома ибн Зайд ўлдириб қўйган­ларида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) унинг қилмишидан қаттиқ ғазаб қилганлар ва унга:

– Қиёмат куни “Ла илаҳа иллаллоҳ” келса нима дейсан? – деб айтганлар. Усома ўзини оқламоқчи бўлиб:

– Ахир у қўрққанидан бу калимани айтди-ку, – деганида Расулуллоҳ:

– Мўминлигини билиш учун қалбини ёриб кўрмабсан-да?” деб айтдилар (Имом Бухорий ривоят қилган).

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

“Аллоҳнинг изнисиз ҳеч бир жон (инсон) имон келтира олмас. Азобни эса (Аллоҳ) ақл юритмайдиганларга раво кўрар” (Юнус сураси, 100-оят).

“Таҳрир ва Танвир” тафсир китобида келади:

“Бунинг маъноси шуки, сен қандай қилиб одам­ларни имонга мажбурлашинг мумкин, ҳолбуки, агар унга имон келтириши учун Аллоҳнинг изни бўлмаса, ҳеч бир жон имон келтира олмайди”.

“Изн” сўзи бу ерда “яратиш” ва “тақдир этиш” маъ­носида келган. Яъни, жонни Аллоҳ тарафидан шундай табиатда яратилишики, токи қачон унга тўғри йўл кўрсатилса, унда албатта ҳидоятланиш ҳосил бўлсин. Яъни қайси жонни Аллоҳ таоло ҳақни қабул қилишга тайёр-истеъдодли қилиб, ҳақ билан ботил ўртасидаги ҳамда яхшилик билан фасод ўртасидаги фарқни ажрата оладиган қилиб, саҳиҳ фикрлаш воситаси ила нимага эргашиш мумкину нимага мумкин эмаслигини била оладиган қилиб, ҳавойи нафс ва ўткинчи оразий нарсаларнинг ун­довларидан ўзини тийишга ҳамда ҳақ ва боқий жаннат учун чақириқларга эргашишга имкон берувчи соғлом ирода эгаси қилиб яратган бўлса, ўша жон имонли бўла олади.

Биз айтган маънога Аллоҳ таолонинг бу­нинг муқобилида: “Азобни эса (Аллоҳ) ақл юритмай­диганларга раво кўрар” деб айтгани ҳам ишора қилади. Яъни, Аллоҳнинг изни ила имонга келув­чилар зиддида англамайдиганлар ҳолатининг зикр қилиниши, демак имон ҳолати – англайдиган, ақл юритадиган одамларнинг ҳолати эканини билдиради.

Аллоҳ таоло бундан аввалги оятда: “Агар Раббинг хоҳлаганида эди Ер юзидаги барча одамлар имон келтирган бўлур эдилар” деб, кимки имон кел­тирмаган бўлса, унинг имонга келишини Аллоҳ хоҳламагани учунгина шундай бўлганини баён қилган бўлса, энди бу оятда кимки имон келтирган бўлса, фақатгина Аллоҳ таоло унинг имонга кели­шини хоҳлагани учун шундай бўлганини баён қилмоқда. Иккала ҳолатда ҳам нафсларда ва ақл­ларда имоннинг бўлиш ё бўлмаслиги – буни Аллоҳ тақдир этишига бориб тақалади.

“Руҳул маъоний” тафсирида келади:

“Аллоҳнинг изни-иродасисиз ҳеч бир жон мўмин бўла олмас. У англамайдиган (ақл юрит­майдиган) кимсаларни рижсга дучор қилур” (Юнус сураси, 100-оят).

Ушбу оят – имонли бўлишларини Аллоҳнинг ўзи хоҳлаган жонларда ҳам, худди барча жонларда бўл­гани каби имоннинг бор ёки йўқ бўлиши фақат Аллоҳнинг хоҳишига тобе эканлиги баён қилмоқда. Аллоҳнинг хоҳишига хилоф нарса бўлиши муҳол ишдир (амри маҳолдир). Ҳаттоки Аллоҳнинг Ўзи мўмин бўлажагини билган жонлар ҳам, фақат Аллоҳ изни, яъни Унинг хоҳиши ва иродаси билангина мўмин бўлишлари мумкин. Аслида бир нарсага изн берилиши – шу нарсага ижозат ва рухсат борлигини билдириш ҳамда ундан монеликни кўтариш билан бўлади. Бинобарин, “изн” сўзи тафсирига шулардан ташқари, баъзилар енгиллаштириш-осонлаштириш ҳам киради деганлар /иқтибос тугади/.

Ибн Касир тафсирида келади:

Шу ва бошқа кўп оятлар далолат қиладики, Аллоҳ таоло ўзининг илми, ҳикмати ва адлига кўра истаган ишини албатта қилгувчи Ал-Фаъъол, хоҳлаган бандасини ҳидоят этувчи Ал-Ҳодий, хоҳлаган бандасини адаштирувчи Ал-Музилл зотдир. Шунинг учун: “Аллоҳнинг изни-иродасисиз ҳеч бир жон мўмин бўла олмас”, деб айтди.Кейин: “У англамайдиган кимсаларни азобга дучор қилур”, деди. Яъни, Аллоҳнинг ҳужжат ва мўъжизаларини англамайдиган кимсаларни албатта ҳалокат ва залолатга дучор қилгай. Аллоҳ барча ҳолатларда – ҳидоят топганни ҳидоят этишида ҳам, адашганни адаштиришида ҳам, албатта, Одилдир/иқтибос тугади/

Абдураҳмон Саъдий тафсирида эса шундай дейилади:

Ҳеч ким Аллоҳнинг хоҳиш-иродасига қарши имонга келиши мумкин эмас. Токи бу Аллоҳнинг қазоси ва қадарида белгиланганига мувофиқ тушмас экан, ҳеч бир жоннинг мўмин бўлиши мумкин эмас. Агар киши мўмин бўлишга муносиб эрса, Аллоҳ таоло уни тўғри йўлга ҳидоят этгай” /иқтибос тугади/.

“Ислом низоми”нинг давомида яна келади:

Бу даъватлар инсонни ота-боболарининг ақи­даларини улар ҳақида фикр юритмай, текшириб кўрмай, уларнинг ҳақиқат эканига ишонч ҳосил қилмай туриб, кўр-кўрона қабул қилишдан эҳтиёт бўлишга чақиради. Мана шундай имон Ислом талаб қилган имондир. Бу ожиз-қарияларнинг[28] имони деб номланадиган имон эмас. Балки бу ҳар нарсага қайта-қайта назар солиб, қайта-қайта фикр юритиб, сўнгра назар солиш ва фикр юритиш ёрдамида улуғ қудрат эгаси бўлган Аллоҳнинг борлигига аниқ ишонишга эришган ёрқин фикр ва аниқ далил эгасининг имонидир /иқтибос тугади/.

Бу сўзларнинг маъноси аслида шуки, “Ҳизбут-таҳрир” саҳобалар, тобеъинлар, ҳамда уларга эҳсон ила эргашган Абу Ҳанифа, Молик, Шофеъий, Аҳмад ибн Ҳанбал, Бухорий, Муслим, Термизий, Ғаззолий каби уламоларнинг ақидалари ҳақида фикр юритмай, текшириб кўрмай ва уларнинг ҳақиқат эканига ишонч ҳосил қилмай туриб кўр-кўрона қабул қилишдан эҳтиёт бўлишга чақиради.

Бу, аслини олганда, бир тарафдан тўғри чақириқ, зеро исломда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан бошқа ҳеч бир зотнинг гапини сўзсиз қабул қилиб кетилавермайди.

Лекин, хаворижларнинг: “Ҳукм фақат Аллоҳ­никидир! Аллоҳнинг ҳукмидан бошқа ҳукм йўқ!” деган даъволари ҳақида Али (розияллоҳу анҳу): “Аслида ҳақ бўлса-да, лекин ботилни хаспўшлаш мақсадида айтилган сўз”, деганларидек, юқоридаги чақириқ ҳам “Ҳизбут-таҳрир” мутасаддилари томонидан тамомила бошқа мақсадда айтилган.

Чунки “Ҳизбут-таҳрир” аъзолари айнан шу сатрлардан илҳомланиб, ақли етса-етмаса, истал­ган эътиқодий масалада юқорида номлари зикр этилган улуғ зотларнинг фикр ва ақидаларини элакдан ўтказишга, тафтишга, текширишга, бир сўз билан айтганда – барча нарсани ўзининг қаричида ўлчашга киришади. Чунки “Ислом Низоми”да таъкидланишича, фақат шундагина “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларининг имони – ожиз қарияларнинг имони эмас, балки ҳар нарсага қайта-қайта назар солиб, қайта-қайта фикр юритиб, сўнгра назар солиш ва фикр юритиш ёрдамида улуғ қудрат эгаси бўлган Аллоҳнинг борлигига аниқ ишонишга эришган ёрқин фикр ва аниқ далил эгасининг имони бўлади.

Нақадар баландпарвоз гаплар…

“Ҳизбут-таҳрир” каби ақлни нақлдан (яъни Қуръон оятлари ва саҳиҳ ҳадислардан) муқаддам қўювчилар гапига кўра, аслида, ақлнинг ўзи нақлнинг, яъни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан ворид бўлган хабарларнинг саҳиҳлигига ва уни қабул қилиш вожиблигига далолат қилган.

Ибн Абил Изз Ҳанафий шу борада қуйидаги фикрларни билдиради, иқтибос:

“Модомики нақлнинг тўғрилигига ақл ўзи дало­лат қилган бўлса, ушбу иккиси бир-бирига зид ке­либ қолганида ақлни четга суриб, нақлни олдинга чиқаришимиз лозим бўлади. Чунки агар нақлни четга сурадиган бўлсак, ақл ўзи тақозо қилган нарсани бекор қилган бўлиб қоламиз”.

Бундан келиб чиқадики, ақлнинг нақлдан муқаддам қўйилиши мутлақо хатодир. Янада аниқроқ айтсак, ақлни тақдим қилиш керак, деган фикрнинг ўзи ақлни нақлдан муқаддам қўйиб бўлмаслигига олиб келади.

Имом Муслим Абдуллоҳ ибн Амр ибн Осдан ривоят қилади:

“Мен укам билан шундай бир мажлисда иштирок этганманки, уни энг қиммат нарсага ҳам алишмаган бўлардим. Укам билан бир куни келсак, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) асҳобларидан катталари Расулуллоҳ эшикларидан бири олдида ўтиришган экан. Уларнинг орасини бузишни истамай, хужрага кириб ўтирдик. Улар Қуръондаги бир оятни зикр қилиб, у ҳақида тортишиб қолишди ва овозлари баландлаб кетди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) чиқиб, бундай дедилар: “Сиздан аввалги умматлар ўз пайғамбарларига хилоф этганлари ва китобларни бир жойи билан бошқа бир жойига урганлари туфайли ҳалок этилганлар. Албатта, бу Қуръон бир жойи бошқасини ёлғонга чиқарувчи бўлиб нозил бўлмаган. Билъакс, унинг ҳар жойи бошқасини тасдиқ этгайдир. Бас, ундан нимани билсангиз, амал қилинглар. Билмаганингизни эса билувчисига қайтаринглар” (Муслим ривояти).

Бизга вожиб нарса шуки – Пайғамбар (алай­ҳиссалом)га тўла таслим бўлмоғимиз, у зотдан келган хабарни фақат қабул қилиш ва тасдиқлаш ила ўзлаштирмоғимиз лозим. Биз ўзимизча “ақл шунга далолат қилади” деб атаётганимиз – аслида эса фақатгина ботил хаёлот бўлган нарсалар би­лан хабарга эътироз билдирмаслигимиз лозим. Хабарни шак ва шубҳаларга ҳамл қилмаслигимиз лозим. Ожиз инсонлар фикрларини, уларнинг пуч зеҳнларидаги нарсаларни Расулуллоҳдан ворид хабарлардан-да муқаддам қўймаслигимиз лозим. Балки ҳакам қилишга, чиқарган ҳукмига таслим бўлишга, эргашиш ва бўйсунишга ягона ҳақли зот деб Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­ни билишимиз лозим. Бу худдики ибодатимиз, бўйсунишимиз, хокисорлигимиз, инобатимиз ҳамда таваккулимиз учун ягона ҳақли бўлган Расулуллоҳни элчи қилиб жўнатган зот – Аллоҳдир, деб эътиқод қилганимиз кабидир /иқтибос тугади/.

Умар (розияллоҳу анҳу) айтадилар:

“Динга зид тарзда раъй билан гапиришни айб сананглар! Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) буйруқларини ўзимнинг раъйим билан рад этганимни (худди ҳозиргидек) кўриб турибман. Аллоҳга қасамки, ҳақ учун кучимни аямагандим. Бу иш Абу Жандал воқеаси куни Расулуллоҳ билан Макка мушриклари ўртаси­даги сулҳ шартномаси матни ёзилаётган пайт эди. Расулуллоҳ “Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм” деб ёз, деганларида мушриклар: “Йўқ, Бисми­каллоҳумма” деб ёзасан, деб туриб олишди. Расулуллоҳ бунга рози бўлдилар ва шундай деб ёздирдилар. Мен эса бош тортдим. Шунда Расулуллоҳ: “Эй Умар! Мен рози бўлганимни кўра туриб яна бош тортасанми?” дедилар” (Табароний, Ибн Ҳазм, Абу Яъло ва баъзи қисмларини Бухорий ва Муслим ривоят қилганлар).

Яна Умар (розияллоҳу анҳу) айтганлар:

“Суннат – Аллоҳ ва Расули суннат этганидир. Раъйдаги хатони уммат учун суннат қилиб қўйманглар!”

Бу сўзларини олимлар қуйидагича тушуниш керак дейдилар: “Аллоҳ ва Расулидан дин деб ворид бўлган нарсаларгина диндир. Ўзимизнинг ақлимиз ва раъйимиздан бўлган нарсани дин қилиб олмаслигимиз лозим”.

Яна Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади:

“Оят-ҳадис қолиб, раъйга эргашадиганлардан ҳазир бўлинглар! Улар ҳадисларни ёдлаш-билиш нафсларига оғир келгани сабабли ўз раъйлари билан гапирган, натижада ўзлари ҳам адашиб, одамларни ҳам адаштирган суннат душманларидир!” (Байҳақий ривояти).

Маълум бўлсинки, юқоридаги иқтибосларда ҳадислар бор бўла туриб, уларни ўқиб-ўрганишда бепарволик қилгани туфайли уларга хилоф раъй билдирган киши мазаммат қилинди. Демак, ҳадисни билмай қолиб эмас, балки била туриб, ҳадисни кўра ва эшита туриб, унга парво қилмаган, барибир ўз раъйидан қолмаган киши мазаммат қилинишга ва қораланишга янада кўпроқ лойиқдир.

Шунга ўхшаб, адашган тоифаларнинг раҳна­молари Ислом дини ҳақида ўз раъйига кўра баён қилган фикр-тушунчаларни уларга эргашганлар чин Ислом деб қабул қиладилар. Аслида эса у Ислом эмас, фақат бир одамнинг Ислом ҳақидаги ноқис тушунчалари холос.

Таҳовия ақидаси муаллифи ақида борасида ақлни эмас, нақлни ҳакам қилмоқ зарурлигига ишора этиб, Қиёматда Аллоҳни кўриш мавзусида сўз юритади:

“Жаннат аҳли учун Аллоҳни кўриш иҳотасиз ва кайфияти биз учун номаълум тарзда ҳақ­дир. Раббимиз китобида айтганидек: “У кунда баъзи юзлар (яъни мўминларнинг юзлари) яшнаб турувчи, Рабби-Парвардигорига боқувчидир” (Қиёмат, 22, 23).

Бу оят тафсири Аллоҳ таоло Ўзи ирода қилганига ва билганига кўрадир. Шу борада Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан нимаики саҳиҳ ривоят бўлса, у зот қандай айт­ган бўлсалар, шундай қабул қилиниши лозим, маъноси у зотнинг ўзи ирода қилганига кўрадир.

Бу масалаларга ўз раъйларимизга мувофиқ келиши учун Қуръон ва ҳадис матнларини асл маъносидан бошқа маънога таъвил этиб ёки кўнглимиз тусаганча хаёл қилиб киришмаймиз. Зеро, Аллоҳ азза ва жаллага ва Унинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га таслим бўлган ҳамда ўзига иштибоҳли нарсалар илмини (чинакам билувчи) олимига ҳавола қилган киши­гина динида саломат қолади, бошқа ҳеч ким динини саломат сақлолмайди”.

“Ислом низоми” 13-бетида шундай дейилади:

“Ҳар бир мусулмоннинг ақидаси фақат ақлга ёки асл негизи ақл ёрдамида исбот қилинган ҳужжатгагина асосланган бўлиши лозим. Демак, мусулмон фақат ақл ёрдамида исботланган ёки қатъий, аниқ эшитиш йўли билан олинган маълумотлар, яъни Қуръони карим ва қатъий (мутавотир) ҳадис ёрдамида исбот қилинган маълумотларгагина эътиқод қилиши шарт. Ушбу икки йўл, яъни ақл ҳамда Китоб (Қуръон) ва қатъий суннат воситасида исбот қилинмаган ҳар қандай маълумотгаэътиқод қилиш мусулмон учун ҳаромдир…” /иқтибос тугади/.

“Ҳизбут-таҳрир” олимларига: “Нега китобла­рингизда фақат ақл ёрдамида исботланган нарса­ларга эътиқод қиламиз деб, ақлга ҳаддидан зиёд баҳо берилган?” дейилса, “Жуда унчалик эмас, ахир Қуръони карим ва мутавотир ҳадисларни ҳам айтиб ўтилган-ку”, деб жавоб беришади. Аммо, майли ақл­га суяниш уларнинг наздида шу даражада муҳим экан – жуда бўлмаганда, одоб юзасидан “ақл” деган сўзни Қуръони карим ва мутавотир ҳадисдан кейин зикр қилинмагани жуда ажабланарлидир.

Демак, “Ҳизбут-таҳрир”нинг юқоридаги хуло­сасига кўра, оҳод ҳадислар билан исбот этилган барча эътиқодлар мусулмон учун эътиқод қилиб бўлмайдиган, эътиқоди ҳаром нарсаларга айланиб қолади.

Лекин ҳизбий биродарлар бунинг ўта жиддий даъво эканлигини тасаввур қилармикинлар? Зеро, Ислом уммати асрлар давомида ишониб келаётган ақидаларининг аксарияти айнан оҳод ҳадислар билан исбот қилинган.

Балки бу ҳақида “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларининг ўзлари ҳам билмаслар, деб гумон қилиб, қуйида оҳод ҳадислар ила собит бўлган айрим ақидавий масалаларини зикр қиламиз:

оламнинг яратилиши, яъни даставвал нима яратилгани, кейин нималар бўлгани ҳақида ҳикоя этувчи хабарлар;

фаришталар ва уларнинг турли вазифалари ҳақида ҳикоя қилувчи хабарлар (масалан она қорнига жўнатилиб, ҳомилани яратишга ва тўрт нарсани ёзишга буюриладиган фаришта, ўлим фариштаси, бандани қабрда сўроқ қилишга муваккал Мункар ва Накир номли фаришталар ҳақидаги ривоятларга ўхшаган);

Одам (алайҳиссалом)нинг ҳамда Ҳавво онамиз­нинг яратилишига оид хабарлар;

аввалги пайғамбар ва расуллар ҳамда уларнинг умматлари ҳақида сўз юритилган хабарлар;

Забур, Таврот, Инжил ҳамда Иброҳим ва Мусо (алайҳиссалом) саҳифаларидаги битиклар тўғрисидаги хабарлар;

Одам, Нуҳ, Иброҳим, Мусо, Сулаймон, Довуд, Юсуф, Исо, Яҳё, Закариё ва бошқа пайғамбар­лар ҳақидаги Қуръони каримда келган қиссалар тафсилоти;

Қуръони каримда келган Асҳоби Каҳф, Зул Қарнайн, Асҳоби Ухдуд, Сабаъ маликаси ва бошқа тарихий шахслар ва халқлар ҳақидаги хабарлар тафсилоти;

Қазо ва қадар ақидасини баён қилувчи хабарлар;

Ўлим, ундан олдин ва кейин рўй беражак ҳолат­лар тўғрисида ҳикоя қилувчи хабарлар;

Қабр азоби ва роҳати тўғрисидаги хабарлар;

Қиёмат олдидан бўлажак аломатлар тўғри­сидаги хабарлар;

Жумладан, Исо (алайҳиссалом)нинг осмондан тушиши ҳақида ҳикоя қилувчи хабарлар;

Маҳдийнинг чиқишига оид хабарлар;

Масиҳ дажжол фитнасига оид хабарлар;

Яъжуж ва Маъжужнинг хуружи тўғрисидаги хабарлар;

Маккадаги Сафо тоғидан Доббатул Арз чиқиши ҳақидаги хабарлар;

Қуёшнинг кунботардан чиқиши ҳақидаги хабарлар;

Қиёмат бошланганида осмонлар ва Ер ёрилиши, юлдузлар тўкилиши, чақалоқлар сочини оқар­тирадиган даражадаги буюк даҳшат ва ҳодисалар ҳақидаги хабарлар;

Сурнинг биринчи ва иккинчи чалиниши орасидаги воқеалар тўғрисидаги хабарлар;

Ким биринчи қабрдан чиқиши, қай тарзда одамлар маҳшарга тўпланиши, ҳисоб-китоб қандай бўлиши тўғрисида ҳикоя этувчи хабарлар;

Расулуллоҳга берилажак Ҳавзи Кавсарга оид хабарлар;

Расулуллоҳга берилажак Буюк шафоатга оид хабарлар;

Расулуллоҳга берилиши умид этиладиган Васила ҳақидаги хабарлар;

Қиёмат куни Аллоҳ аршининг соясига Ўзи яхши кўрган бандаларини олиши тўғрисидаги хабарлар;

Амалларнинг Қиёмат кунида тарозуда тор­тилишига оид хабарлар;

Қиёмат куни Аллоҳ ҳар бир бандаси билан якка­ма-якка ва таржимонсиз гаплашишига оид хабарлар;

Жаҳаннам устидаги Сирот ва одамлар ундан қандай ўтишларига доир хабарлар;

Жаннатга ҳисобсиз кирадиган етмиш минг мусулмон тўғрисидаги хабарлар;

Шаҳидларнинг ҳозирги ва охиратдаги ҳолат­ларига доир хабарлар;

Жаннат, жаннат аҳли ва ундаги неъматлар, масалан, ундаги боғлар, дарёлар, саройлар, ҳурлар тўғрисида ҳикоя қилувчи хабарлар;

Дўзах, дўзах аҳли ва ундаги азоб-уқубатлар тўғрисида сўз юритилган хабарлар;

Аллоҳнинг исм ва сифатларига оид хабарлар;

Илм мажлисларидаги мўминлар устига Аллоҳдан сакинат тушиши, раҳмат қоплаши ва фаришталар қанотлари билан ўраб олиши тўғрисидаги хабарлар ва ҳоказолар шулар жумласидандир.

Шуларнинг бари оҳод хабарлар орқали исбот бўлган ва бутун мусулмон уммати асрлар мобай­нида уларга имон келтириб яшаганлар. Таъкидлаб ўтамизки, биз тепада санаб ўтганларимиз Аллоҳ таоло Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) воситасида инсоният учун етказган буюк ва мангу ақидалардан фақат айримлари, холос ва бу ерда фақат намуна тариқасида зикр этилди, йўқса, уларнинг сони бундан-да кўп.

Мазкур рўйхатдаги ҳар бир ақида исботи учун қанча оят ва ҳадислардан мисол келтириш мумкин. Аммо китобимизнинг ҳажми бу каби тафсилотларга имкон бермайди. Шу боисдан, биз ана шу қисқа эслатиш билан кифояланиб, қизиққан биродарларни ушбу мавзулардаги ислом уламолари тарафидан битилган китобларга мурожаат қилишларини тавсия этамиз.

Эътибор берсангиз, айнан шу ақидалар мусул­монлар дилида ҳаётга, яхши амалга мудом рағбат-қизиқиш уйғотиб, доимо уларни разолат ва тубанликдан ҳазар қилишга ундаб келган.

Агар шу ақидалар мўминда бўлмаса, булардан кейин унда нима қолади ўзи?!

Ҳар қандай жиддий мусулмон, шу жумладан, “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи аъзолари ҳам, агар дўп­пини ечиб, ўйлаб кўрадиган бўлсалар, аслида, шу ақидалар таъсирида бир пайтлар ислом динини Ҳақ дин сифатида қабул қилганларини, шу хабарлар таъси­рида Аллоҳни севиб, Ундан қўрққанларини, шу нарсалар ҳақида фикр қилиб, кечалари кўз ёш тўкканларини ёдга олишлари муқаррар.

“Ҳизбут-таҳрир” ақидасига кўра эса, бу нар­саларга ишониш мумкин эмас. Бундан ҳам аянч­лиси, Ҳизб уламолари таъкидлашларича, кимки буларга ишонса – гуноҳкор бўлади.

Ҳизб уламолари ўз китобларида: “Ақл ҳамда Китоб (Қуръон) ва қатъий суннат воситасида исбот қилинмаган ҳар қандай маълумотгаэътиқод қилиш мусулмон учун ҳаромдир”, деб қайта-қайта айтадилар.

Ҳолбуки, Таҳовий ақидасида шундай дейилади:

“Кимки унга билиши ман этилган нарсани билишга интиладиган бўлса, ақли-фаҳми (шу ҳақида келган хабарларга розилик ила) таслим бўлиш билан ҳеч қаноатланмаса, бу интилиши уни холис-чин тавҳиддан ҳам, тоза-мусаффо маърифатдан ҳам, саҳиҳ имондан ҳам тўсиб қўяди.

Бас ундай инсон куфр билан имон ўртасида, тасдиқлашу ёлғонга чиқариш ўртасида, иқрор бўлиш ва инкор этиш ўртасида восвос бўлиб, адашиб-улоқиб, на тасдиқловчи мўмин бўлиб ва на инкор этувчи кофир бўлиб, (ҳавода муаллақ осилиб қолган нарсанинг беқарор қалқиши янглиғ) иккиланиб юраверади”.

Ақлни нақлдан устун қўйиш, яъни ожиз инсоний ақлни Қуръони карим ва Саҳиҳ суннатдан муқаддам қўйиш кишини фақат ҳайратга, залолатга, шак-шубҳаларга олиб бориши аниқдир, бунинг аччиқ исботини кўпгина машҳур инсонлар ўз ҳаётларида кўрганлар.

Умид қиламизки, “Ҳизбут-таҳрир” тарафдорлари ҳам, кўзларини каттароқ очадилар, кеч бўлмасдан Аҳли сунна вал жамоанинг содда бўлса-да, аммо турли адаштирувчи айблардан саломат ва шак-шубҳаларга олиб борувчи чекинишлар­дан холи ақидасига қайтадилар.

Зеро, бу ақида Абу Бакр ва Умар, Усмон ва Али, бар­ча саҳобалар (розияллоҳу анҳум) ишонган ақидадир.

Бу ақида Ҳасан Басрий, Муҳаммад ибн Сирин, Заҳҳок, Қатода, Зуҳрий, Аъмаш, Ато ибн Абу Рабоҳ, Суфён Саврий, Суфён ибн Уяйна, Абдуллоҳ ибн Муборак каби тобеъинлар ва табаа тобеъинлар ақидасидир.

Бу ақида буюк фақиҳларимиз Абу Ҳанифа, Молик ибн Анас, Шофеъий ва Аҳмад ибн Ҳанбал ақидасидир.

Бу ақида буюк муҳаддисларимиз Бухорий, Муслим, Абу Довуд, Термизий, Насоий, Ибн Можа ақидасидир.

Бу ақида буюк муфассирларимиз ибн Жарир Табарий, Ибн Касир, Бағавий ва Қуртубий ақидасидир.

Бу ақида Ислом алломалари Ғаззолий, Нававий каби олимлар ақидасидир.

* * *

Қазо ва қадар

“Ҳизбут-таҳрир”нинг Ислом уламолари танқиди­га дучор бўлган жиҳатларидан яна бири – “қазо ва қадарга имон келтириш” ақидаси билан боғлиқдир.

“Ҳизбут-таҳрир”нинг “оҳод хабар эътиқодга олинмайди” деган тушунчасидан келиб чиққан ҳолда, қазо-қадар ақидасига оид кўплаб оятлар далолати ҳам, саҳиҳ ҳадислар ҳам “Ҳизб” тарафидан инкор этилади. Шунинг учун бу бобда қазо ва қадарга имон келтириш мавзусидаги “Ҳизбут-таҳрир” қарашлари билан танишиб чиқамиз.

“Ҳизбут-таҳрир”га тегишли “Ислом низоми” номли китобнинг “Қазо ва қадар” бобида мусулмон кишида қадарга имон келтириш қандай бўлиши лозимлиги ҳақида мураккаб ва оддий кишига нотаниш иборалар билан узоқ гапирилиб, охири Аҳли сунна вал жамоа ақидасидан мутлақо четга чиқувчи хулоса билан якунланади.

Биз ўқувчини малоллантирмаслик мақсадида “Ислом низоми” китобидаги узундан-узоқ муло­ҳазалар ва гапларнинг ҳаммасини келтириб ўтирмай, фақат “Ҳизбут-таҳрир”нинг бу борадаги ақидасини умумлаштирган иқтибос келтирамиз. Демак, иқтибос:

Инсон икки доира ичида яшайди.

Биринчи доирада инсон ўзи тўла ҳукм юритади ва бу доира инсон тасарруфи остида бўлади. Бу доира ичида инсон ҳамма ишлари-амалларини ўзининг тўла ихтиёрига кўра амалга оширади.

Иккинчи доира инсон устидан ҳукмронлик қилади, инсон унинг ичида ўз ихтиёрига эга бўлмаган ҳолда яшайди. Инсоннинг бу доирада содир бўладиган ишларга ҳеч қандай дахли йўқ. Чунки уларнинг ҳам­масини Аллоҳ вужудга келтиради. Ушбу доирада рўй бераётган ишларнинг ҳаммаси қазо деб аталади. Чунки ёлғиз Аллоҳ таолонинг ўзи буларнинг содир бўлишига ҳукм чиқарган, яъни қазо қилган. Инсон бу қазога ва у Аллоҳ тарафидан ижро қилинган амал эканига имон келтирмоғи зарур.

… Аллоҳ таоло оловда ёндириш хоссасини, ўтинда ёниш хоссасини, пичоқда эса кесиш хоссасини яратди ва бу хоссаларни вужуд-табиат қонунлари асосида ўзгармас ва доимий қилиб қўйди. Худди шунингдек, инсонда ҳам ғариза ва узвий эҳтиёжларни яратиб, уларда ҳам нарсаларнинг хоссалари каби муайян хоссаларни вужудга келтирди. Масалан, жинсий майл хоссасини, очлик, ташналик ва бошқа хоссаларни яратиб, уларни вужуд-табиат қонунлари асосида мазкур ғариза ва узвий эҳтиёжларнинг ажралмас хусусиятига айлантирди. Мана шу – нарсалардаги ва инсонда мавжуд бўлган ғариза ҳамда узвий эҳти­ёжлардаги Аллоҳ таоло яратган муайян хоссалар қадар деб номланади. Инсон нарсалардаги хоссаларни яратган ёлғиз Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло эканига ишонмоғи зарур.

Инсон устидан ҳукм юритиладиган доирада содир бўладиган ишлар хоҳ яхшилик ва хоҳ ёмонлик бўлсин, Аллоҳ таоло томонидан жорий қилинган. Шунингдек, нарсалардаги ва инсоннинг ғариза ва эҳ­тиёжларидаги мавжуд хоссалар хоҳ яхшиликка ва хоҳ ёмонликка сабаб бўлсин, Аллоҳ таоло тарафидан вужудга келтирилган. Шунга кўра ҳар бир мусулмон қазонинг яхшилиги ҳам, ёмонлиги ҳам Аллоҳ таолодан деб ишонмоғи лозим. Шунингдек, қадарнинг яхшилиги ҳам, ёмонлиги ҳам Аллоҳ таолодан деб ишонмоғи лозим, яъни нарсаларнинг табиатда мавжуд бўлган хоссалари хоҳ яхшиликка, хоҳ ёмонликка сабаб бўлсин, Аллоҳ таоло томонидан белгиланган, деб эътиқод қилмоғи лозим.

Биринчи доира – инсон ҳукмронлик қиладиган доирада, хоҳ Аллоҳнинг шариати бўлсин, хоҳ бошқа қонунлар бўлсин, инсон ўзи танлаган тузум асосида, ўз хоҳиш-иродасига эга бўлган ҳолда яшайди. Бу доирада инсон томонидан ёки унга қарши содир бўладиган ҳамма ишлар фақат унинг (яъни инсоннинг) хоҳиш-иродаси билангина рўй беради. Шунинг учун яхшилик амалига кўра инсонга савоб белгиланади, ёмонлик амали учун эса инсонга азоб ва уқубат белгиланади. Бу тўғри ва адолатлидир. Чунки инсон бу ишни (савобли ё гуноҳли ишни) ўз ихтиёри ила амалга оширди, ҳеч ким уни бу ишни қилишга мажбур қилмади. Бу ишнинг қазо ва қадарга ҳеч қандай алоқаси йўқ….

Энди Аллоҳ таолонинг илмига келсак, у инсонни бирор ишни қилишга мажбур қилмайди…

Аллоҳ таолонинг иродасига келсак, у ҳам инсонни бирор ишни қилишга мажбур қилмайди.

Демак, инсон ўзи амалга оширган иш фақат унинг ихтёри билан содир бўлади. Аллоҳ таолонинг иродаси инсонни бу ишни амалга оширишга мажбур қилмайди.

Қазо ва қадар масаласи мана шундан иборат
/Иқтибос тугади/

Ана шу юқорида келтирганимиз – “Ислом ни­зоми” китобидаги “Қазо ва қадар” мавзусига бағиш­ланган ўн бир саҳифага чўзилган баҳсларнинг хулосаси эди.

Шуни ҳам алоҳида таъкидлаймизки, китобда “Ҳизбут-таҳрир”: “Кўпчилик мусулмонлар қазо ва қадар ақидасини баҳс қилишда мутлақо хато йўналишда кетиб қолганлар”, деган фикрга урғу беради. Китобда мухолиф фикрда бўлганлар, яъни ҳизб фикрига кўра хато йўналишда кетганлар ўз ақидаларига исбот тариқасида кўрсатувчи 8 та оят ва бир ҳадис ҳам келтирилган.

Кейинроқ қазо ва қадар борасидаги “Ҳизбут-таҳрир”нинг тушунчаси, яъни бу соҳадаги гўё “энг тўғри” тушунчага далил сифатида уч марта Қуръони каримдан иқтибос келтириб ўтади.

Аммо, гўёки “Ҳизбут-таҳрир” китобларида но­тўғри дейилган нарса – шубҳасиз нотўғри бўлиши, тўғри дегани эса – бешак тўғри бўлиши ўз-ўзидан маъ­лум ва исбот талаб қилинмайдиган аксиомадек[29], на ўзларининг ва на мухолиф фикр эгаларининг далил­лари борасида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва сал­лам)дан биронта асар ёки бирор мўътабар олимнинг тафсирини келтириб ўтирмайди. Ҳатто, бутун Ислом уммати бирдек тан олган алломалардан ҳам, Аҳли сунна вал жамоанинг буюк уламоларидан ҳам ушбу мавзуга алоқадор бўлган ҳеч бир сўз нақл қилинмайди.

Шу ерда бир савол туғилади: Аслида, “Мўмин кишининг ақидаси фақат Қуръони каримда ва мута­вотир ҳадисларда келган ва яна бир шарти – фақат қатъий маъноларга ишора қилган ҳужжат билангина асосланиши керак”, деган қоидани олға сурувчи Ҳизб учун мана шу ўн бир саҳифадан иборат, содда қилиб айтганда – қуруқ олди-қочди гаплар, илмий истилоҳда эса – қип-қизил схоластика қайси ролни ўйнаркин?

Наҳотки, ўн бир саҳифага чўзилган – оят эмас, ҳадис эмас – шу “қуруқ гап”ларни “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи аъзолари Қуръони карим ёхуд мутавотир ҳадис қувватига баробар ҳужжат деб қабул қилсалар?

Ахир, ўйлаб кўрилса, умуман “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи олтмиш йилдан буён шу ўн бир саҳифа ичи­даги соф диний-илмий изланишдан кўра кўпроқ метафизика ихлосмандлари баҳсига ўхшайдиган мужодалага имон келтириб юрибдиларку?!

“Ислом низоми”даги “Қазо ва қадар” бобини ўқи­ган ё эшитган росмана инсонда, динга чинакам қизиққан, ақидасининг тўғри ва саҳиҳ бўлишига астойдил интилган мўмин киши сифатида[30], албатта, бир неча саволлар туғилиши керак. Масалан:

– Нима учун бу китобда фақат фалон ишларни қазо деб аталаяпти? Буни ким айтган? Нима учун мен унинг айтганларига ишонишим керак?

– Нима учун бу китобда фақат фалон хоссаларни қадар деб номланган? Қадар деганда айнан шу нар­саларни тушуниш лозимлиги қайси ҳадис ё асар билан қувватланган? Ўзи ким айтган буни? Нима учун мен унинг айтганларига ишонишим керак?

– Бу китобда таъкидлаб айтилаётгани – инсон ўз ихтиёри билан қилаётган ишларнинг қазо ва қа­дарга ҳеч қандай алоқаси йўқ, деб ким айтган? Бу гап қаердан олинган?

– Мабодо, буни Аллоҳ таоло Китобида айтган бўлса, қайси оятда?

– Агар Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) шундай деган бўлсалар, шуни таъкидловчи ҳадислар борми?

Аммо бу саволларни “Ҳизбут-таҳрир”га аъзо бўлган биродарлар беришмаган. Чунки “Ҳизбут-таҳрир”нинг ўз ибораси билан айтганда, уларда бундай саволларни берадиган даражадаги диний сақофат бўлмаган.

Лекин ҳечдан кўра кеч деганларидек, майли ҳозир бўлса ҳам, “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларининг бу каби саволларга ўз раҳнамоларидан жавоб талаб қилишга ҳақлари бор.

Яна бир муҳим мулоҳаза борки, ҳизб таъкидлаёт­гани – оловдаги ёндириш хоссаси, ўтиндаги ёниш хоссаси, пичоқдаги кесиш хоссаси каби нарсалар, аслида, қазо ва қадар бобида ўрганиладиган, ғайб илмига доир диний-эътиқодий масалалар эмас, балки физика фани ўрганадиган илмий-тажрибий мавзулар, холос.

Шунингдек, инсондаги ғариза ва узвий эҳтиёжлар, яъни жинсий майл, очлик, ташналик ва бошқа хоссалар ҳам аслида қазо ва қадар бобида ўрганиладиган ғайб илмига доир диний-эътиқодий масалалар эмас, балки биология фани ўрганадиган соф илмий-тажрибий мавзулардан бошқа нарса эмас.

“Ҳизбут-таҳрир”нинг тушунтиришига кўра, демак Исломда қазо ва қадарга имон келтириш дегани – физика ва биология каби аниқ фанлардаги қонун-қоидаларга имон келтириш бўлиб чиқади. Ҳолбуки, физика ва биология бошқа аниқ фанлар каби, юқорида айтиб ўтганимиздек, тажриба орқали ўрганилган, исбот қилинган аниқ фактларга асосланадиган дунёвий билимлардир.

Қазо ва қадар ақидаси эса, тажриба асосида аниқ факт келтиришнинг имкони бўлмаган, шунинг учун фақатгина илоҳий масдарлардан – Қуръони карим ва саҳиҳ суннатдан олинган хабарларга чекланиб қоладиган соф ғайбий-ақидавий билимдир.

* * *

“Ҳизбут-таҳрир”нинг қазо ва қадар масаласидаги хатосини тушунтиришда давом этсак, “Ислом низоми” китобининг “Қазо ва қадар” бобида Ҳизб ақи­даси тўғрилиги далили сифатида 3 та оят келтирган:

– “Балад” сураси, 10-оят;

– “Шамс” сураси, 7–10 оятлар;

– “Муддассир” сураси 38-оят.

Аммо, мазкур оятлар Ҳизб ақидаси фойдасига ё бўлмаса, мухолифларининг зиддига қай даражада далил бўла олади?

Буни аниқлаш қийин эмас. Бунинг учун Ислом оламидаги тафсир илми ва ҳадис илмига оид энг машҳур китобларда ушбу оятлар тафсирида нималар ворид бўлганига қарашимиз керак бўлади, ундан кейин ақида илмига оид мўътабар китобларга ҳам мурожаат қилинса, ёмон бўлмайди.

Бу оддийгина илмий ишни “Ҳизбут-таҳрир” муассиси Набаҳоний бажармайди, чунки “Ҳизб” китобларида таъкидланганидек: “Ҳизбут-таҳрир” аъзолари учун ўз китобларида айтилган ҳар қан­дай маълумотнинг илмий жиҳатига чуқур эътибор бериш ножоиздир. Албатта, бундай ажабтовур кўрсатмага амал қилишда ҳизб муассисининг ўзи намуна бўлиб туриши ва шу сабабдан мавзунинг илмий тарафига мутлақо эътибор қилмаслиги керак. Чунки у киши айтдими – бўлди, ҳар қандай мушкул масаланинг тақдири ҳал бўлиши лозим ва яна бир муҳим тарафи – бунинг учун у кишига ҳеч қандай далилнинг ҳам кераги бўлмайди.

Лекин биз, алҳамдулиллаҳ, “Ҳизбут-таҳрир” аъзо­си бўлмаганимиз боис масаланинг энг аввало илмий жиҳатдан ёритилишидан манфаатдормиз.

Зеро, имом Бухорий “Саҳиҳ”ининг илм китобида алоҳида боб ажратиб, унга: Бир ишни қилиш­дан ҳам, сўзлашдан ҳам аввал илм даркорлиги тўғ­рисида деб сарлавҳа қўйган ва шу бобни:

“Бас, (эй, Муҳаммад!) Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ эканини билинг…” (Муҳаммад, 19)оятини келтириш билан бошлаган[31].

Шу сабабдан, илмий омонатга риоя этган ҳолда, “Ҳизбут-таҳрир” раҳнамолари ўрнига ўзимиз шу оятлар тафсирида мўътабар китобларда келган хабарларни кўриб чиқамиз.

1. “Ҳизбут-таҳрир” ақидасига ҳужжат сифатида келтирган биринчи далил – “Балад” сураси 10-оятда Аллоҳ таоло айтади:

“Яна уни икки баландликка (икки хил йўлга) йўллаб қўйдик-ку!”

Ибн Касир тафсиридан иқтибос:

Ибн Масъуд икки баландликни яхшилик ва ёмонлик деган. Али, Ибн Аббос, Абу Воил ва ке­йингилардан Муҳаммад ибн Каъб ҳам шундай деганлар. Ибн Аббосдан яна бир қавлда: инсонга икки кўкрак бермадикми? – деб айтган. Рабиъ ибн Хусайм, Қатода ва Абу Ҳозимдан шу каби ривоят бор. Лекин тўғри тафсир – аввалгисидир. Ушбу оятнинг ўхшаши “Инсон” сураси аввалида ҳам келади:

“Дарҳақиқат, Биз уни (инсонни) хоҳ у шукр қилувчи (мусулмон) бўлсин ва хоҳ ношукр бўл­син, йўлга йўлладик”.

Яъни, шокир ва ношукур ҳолда йўлладик, демак у йўлланган йўлида ё бахтсиздир ё эса бахтли. Имом Муслим Абу Молик Ашъарийдан ривоят этган ҳадис­да ворид бўлганидек:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Ҳамма ҳам тонг-саҳардан ҳаракат қилиб, ўзини Аллоҳга ёки шайтонга сотгувчидир. Пировардида нафсини ё ҳалок этади, ё эса қутқаради”[32]/иқтибос тугади/

2. “Ҳизбут-таҳрир” ақидасига ҳужжат сифа­тида келтирган иккинчи далил – “Шамс” сураси, 7–10-оятларда Аллоҳ таоло айтади:

“… нафс ва (У яратиб) тиклаган зотлар (инсонлар) билан. Дарвоқе, унга (нафсга) фисқ-фужурини ҳам, тақвосини ҳам (У) илҳом қилиб қўйган. (Мазкурлар билан қасамёд этаманки) ҳақиқатан, уни (нафсни) поклаган киши нажот топур ва у (нафс)ни (гуноҳлар билан) кўмиб, хорлаган кимса эса (Аллоҳнинг раҳматидан) ноумид бўлур!” (Шамс сураси, 7–10-оятлар).

Саҳобалардан Ибн Аббос томонидан ривоят қилинишича, Пайғамбар (алайҳиссалом) қачон юқоридаги оятларни тиловат қилсалар, бир тўхтаб Тангри таолога бундай дуо қилар эканлар: “Аллоҳим, Ўзинг нафсим-жонимга тақво ато этгин. Ўзинг унинг эгаси-хожасисан ва Ўзинг уни энг яхши поклагувчисан”.

Ҳофиз ибн Касир мазкур оятлар тафсирида қуйидаги хабарларни келтиради. Иқтибос:

“… нафс ва (У яратиб) тиклаган зотлар (ин­сонлар) билан” қавлининг маъноси: инсон нафси-жонини баробар, мусаффо фитратда барқарор этиб яратган Зотга қасам, худди бошқа оятда айтганидек: “Бас, (эй, Муҳаммад!) Юзингиз (ўзингиз)ни доимо тўғри бўлган динда (Исломда) тутинг! Инсонларни ўша асосда яратган Аллоҳнинг яратувчилигини (англангиз!) Аллоҳнинг яратишига ўзгартириш йўқ. Энг тўғри дин шудир, лекин кўп одамлар (буни) билмаслар”(Рум сураси, 30-оят).

“…фисқ-фужурини ҳам, тақвосини ҳам (У) илҳом қилиб қўйган...” қавли, яъни уни фужурига ҳам, тақвосига ҳам иршод этди – демакки, шуларни унга баён этди ва унинг учун тақдир этилган нарсага йўллаб қўйди. Ибн Аббос айтди: “Унга яхшилик ва ёмонликни баён этди”. Мужоҳид, Қатода, Заҳҳок ва Саврий ҳам шундай дейишган. Саъид ибн Жубайр: “Яхшилик ва ёмонликни илҳом этган”[33], деган. Ибн Зайд эса: “Унинг фожирлигини ҳам, тақводорлигини ҳам ўзига жойлаштирган”, деб айтган.

Ибн Жарир Абул Асвад Дуалийдан[34] ривоят қилди:

Менга Имрон ибн Ҳусойн[35] савол берди:

– Нима деб ўйлайсиз, одамлар унга эришиш учун амал қилаётган ва меҳнат қилаётганлари, аслида, уларга қазо қилиб бўлинган ва собиқдаги қадарга мувофиқ уларнинг устида жорий бўлаверадиган нарсами? Ёки улар пайғамбарлари олиб келган хабарлардан ва ҳужжат уларга таъкидлаган нар­салардан нимаики бўлса, шунга мувофиқ ўзлари истаган ишларини қиладиларми?

– Албатта, бу уларга қазо (ҳукм) қилиб бўлинган нарсадир, – дедим мен. У яна:

– Бу (уларга нисбатан) зулм бўладими? – деди. Мен унинг гапидан қаттиқ қўрқувга тушдим ва шундай деб жавоб бердим:

– Ҳеч бир нарса йўқки, албатта у – Аллоҳнинг яратган махлуқи ва Унинг соф мулкидир. У қилаётган иши ҳақида сўралмайди, махлуқлар эса сўраладилар.

Шунда у менга:

– Аллоҳ сени доимо тўғри қилсин, мен фақат ақлингни синаб кўриш учунгина сўраган эдим, Музайна (ёки Жуҳайна) қабиласидан бир киши Расу­луллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) олдига келиб, шундай деди:

– Ё Расулуллоҳ! Нима деб ўйлайсиз, одамлар унга эришиш учун амал қилаётган ва меҳнат қилаёт­ганлари, аслида, уларга қазо қилиб бўлинган ва со­биқдаги қадарга мувофиқ уларнинг устида жорий бўлаверадиган нарсами? Ёки улар пайғамбарлари олиб келган хабарлардан ва ҳужжат уларга таъкидлаган нарсалардан нимаики бўлса, шунга мувофиқ ўзлари истаган ишларини қиладиларми? – деб сўраган эди, Расулуллоҳ:

Албатта, бу уларга қазо (ҳукм) қилиб бўлинган нарсадир, – деб жавоб қилдилар. Ҳалиги киши:

– У ҳолда амал нима учун? – деб сўради. Расулул­лоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бундай дедилар:

Кимники Аллоҳ икки манзилатдан бири учун яратган бўлса, ўша манзилат учун уни тайёрлаб боражак. Бунинг тасдиғи Аллоҳ таолонинг Китобида келган:“Нафсга қасамҳамда уни расо қилиб-яратиб, сўнграфожирлигини ҳам, тақводорлигини ҳам унга илҳом этган зотгақасам”(Муслим ривоят қилган).

Аллоҳнинг: “Дарҳақиқат кимки уни (яъни нафсни-жонни) поклаган бўлса – нажот топди” қавлининг маъноси эҳтимол Қатода айтганидек, ўз нафсини Аллоҳга тоат-ибодатлар билан поклаган ҳамда паст ва разил ахлоқлардан тозалаган киши нажот топди. Шунга ўхшаш қавл Мужоҳид, Икрима ва Саъид ибн Жубайрдан ҳам ривоят қилинади. Бу худди қуйидаги оятларда айтилганидек бўлади:

“Кимки уни (яъни нафсни-жонни) кўмган-хорлаган бўлса”. Яъни кўмган, оёқости қилган бўлса, демакки, беҳурмат қилган, нафсини ҳидо­ятдан маҳрум этиш билан тубанлатиб, охири маъсиятларга шўнғиган ва Аллоҳ азза ва жаллага тоат-ибодатни тарк этган кимса “ноумид бўлди”.

Оятнинг маъноси эҳтимол мана бундай бўлиши ҳам мумкин: Аллоҳ кимнинг нафсини поклаган бўлса – нажот топади, Аллоҳ кимнинг нафсини тубан этган бўлса – ноумид бўлади, Ибн Аббос шундай деб айтган.

Имом Аҳмад Зайд ибн Арқамдан ривоят қи­лади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Аллоҳим, мен ожизликдан, дангасаликдан, хас­таликдан, қўрқоқликдан, бахилликдан ва қабр азобидан паноҳингга қочаман. Аллоҳим, нафсим­га тақвосини бергин ва уни Ўзинг покла. Ахир, нафсни покловчиларнинг энг афзали Ўзингсан, Сен унинг дўсти-эгаси ва хожасисан. Аллоҳим, хушуъ[36] қилмайдиган қалбдан, ҳеч тўймайдиган нафсдан, манфаат келтирмайдиган илмдан ва ижобат этилмайдиган дуодан паноҳингга қочаман”, дердилар. Зайд айтди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) шу сўзларни бизга таълим берардилар, энди биз ҳам сизларга шуларни ўргатаяпмиз (Имом Муслим ривоят қилган). Ибн Касир тафсиридан иқтибос тугади.

Иқтибосдан кўриниб турганидек, инсон нафси­да тақвони пайдо қилиш, нафсни турли номаъқул иллатлардан поклаш – барчаси Аллоҳ таолонинг қўлидаги ишлар экан, шунинг учун Расулуллоҳ (сол­лаллоҳу алайҳи ва саллам) ушбу нарсалар Унинг қўлида бўлган Зотдан дуо қилиб ўзига тақво ато этишини, нафсини поклашини сўраганлар.

3. “Ҳизбут-таҳрир” ақидасига ҳужжат сифатида келтирган учинчи далил – “Муддассир” сураси, 38-оятда Аллоҳ таоло айтади:

“Ҳар бир жон ўзи (дунёда) қилган (яхши ва ёмон) амали билан гаровлидир”.

Ибн Касир тафсиридан иқтибос:

Ибн Аббос ва бошқа муфассирлар: Ҳар бир жон қиёмат куни ўз амалига боғланиб қолгай… деганлар. /иқтибос тугади/

Демак, “Ҳизбут-таҳрир” ўз фикрига далил сифа­тида келтирган ушбу уч оят тафсирида ҳофиз Ибн Касир келтирган асарлар ва ҳадислардан маълум бўладики, инсон ўз ихтиёри билан қилаётган амал­лари ҳам, аслида, Аллоҳ таолонинг иродаси остида бўларкан. Чунки Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтишларича:

“Кимники Аллоҳ икки манзилатдан бири учун яратган бўлса, ўша манзилат учун уни тайёрлаб боражак. Бунинг тасдиқи Аллоҳ таолонинг Ки­тобида келган:“Нафсга қасамҳамда уни расо қилиб-яратиб, сўнграфожирлигини ҳам, тақ­водорлигини ҳам унга илҳом этган зотгақасам (Имом Муслим ва Бухорий ривояти, 7551).

Али ибн Абу Толиб ривоят қилади:

“Бақиъ ал-Ғарқад” қабристонида жанозада эдик. Расулуллоҳ бизнинг олдимизга келиб ўтирдилар. Биз эса атрофларига ўтирдик. Расулуллоҳнинг қўлларида ҳасса бор эди. Жаноб Расулуллоҳ бошла­рини ҳам қилиб ўтирганча ҳасса билан ерни тит­дилар. Кейин бизга:

– Ораларингизда ва умуман одамзод ичида би­рон тирик жон йўқки, унинг ё жаннатдаги ёки дўзахдаги жойи белгилаб қўйилмаган, шунингдек, бахтсиз ёхуд бахтли эканлиги битиб қўйилмаган бўлса, – дедилар.

Келинг, китобни ўқиётган “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи аъзоларига ёрдам бўлсин учун, биз ўзимиз шу китобда Ислом уммати шунча асрлардан буён қазо ва қадар масаласида қандай мавқиф тутганини кўриб чиқамиз, ушбу мавзуга тааллуқли оят ва ҳадислар ҳақида имонлашамиз ва улар­ни саҳобалар, тобеъинлар ҳамда уларга эҳсон-яхшилик билан эргашган мусулмон уламолар қандай фаҳмлаганлари, улардан қандай хулосалар чиқарганлари, қандай фикрларни билдирганлари тўғрисида гаплашамиз.

Даставвал, Аҳли сунна вал жамоанинг кўзга кўринган уламоларидан бири, Абу Жаъфар Таҳо­вийнинг тўртала мазҳаб олимлари бирдек тан олган “Таҳовий ақидаси” китобидан қазо ва қадар ақидасига доир матнларидан иқтибос келтирамиз:

Аллоҳ таоло азалдаёқ қанча одам жаннатга киражаги ва қанча одам дўзахга киражагини ҳаммаларини бирдек аниқ билган. Бас бу ададга ҳеч зиёда қилинмайди ва камайтирилмайди. Шунингдек, жаннатий ва дўзахийларнинг амаллари борасида ҳам улар қилажак ҳамма нарсани билган.

Ҳар ким нима учун яралган бўлса, шунга муяссар этилгайдир. Амаллар якунига биноан баҳоланур. Бахтли киши – фақат Аллоҳнинг қазоси ила бахтли бўлган кишидир. Бахтсиз киши ҳам – фақат Аллоҳнинг қазоси ила бахтсиз бўлган кишидир.

Ушбу эътиқодга далил сифатида зикр қилинган ҳадислардан баъзилари юқорида келтирилди. Масалан, Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­нинг: “Амал қилинглар! Ҳар ким нима учун яралган бўлса, ўшанга муяссар этилажак” сўзла­рини келтириб ўтдик.

Имом Муслим Зуҳайрдан, у Абу Зубайрдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ри­воят қилади:

“Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) олдиларига келиб шундай деди:

– Ё Расулуллоҳ! Гўё биз ҳозиргина яратилгандек, динимизни бизга баён қилиб беринг. Бугунги амал нимага кўра бўлмоқда? Сиёҳлар қуриб, тақдирлар белгиланган нарсага кўрами ёки олдимизда нима чиқса, шунга кўрами[37]?

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам):

Албатта, сиёҳлар қуриб, тақдирлар белги­ланган нарсага кўра-да, – дедилар.

– Унда амал нима учун? – деб сўради Суроқа.

Зуҳайр айтади: “Абу Зубайр кейин бир нима дедию, мен тушунолмай қолдим ва: “Нима деган эканлар?” деб сўрадим. У:

Амал қилаверинглар. Ҳар ким муяссар эти­лажак, – дедилар, деб айтди” (Муслим, Бухорий, Тер­мизий, Аҳмад ривояти).

Саҳл ибн Саъддан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) де­дилар:

“Бир киши одамлар кўзига жаннат аҳлининг амали бўлиб кўринажак ишларни қилиб юради ва ҳолбуки ўзи жаҳаннам аҳлидан бўлади. Яна бир киши одамлар кўзига жаҳаннам аҳлининг амали бўлиб кўринажак ишларни қилиб юради ва ҳолбуки ўзи жаннат аҳлидан бўлади” (Бухорий, Муслим, Термизий, Абу Довуд ривоят қилган).

Имом Бухорий ривоятида:

“Амаллар фақат хотимасига биноандир” зиёдаси ҳам бор.

Абу Умар ибн Абдул Барр “Тамҳид” китобида айтади:

“Аҳли сунна вал жамоа олимлари шу бобга таал­луқли асарларни кўплаб тахриж қилганлар. Ўз нав­батида мутакаллимлар ҳам бу борада гапни жуда чўзганлар. Аҳли сунна ушбу асарларга имон келтириб, эътиқод қилмоққа ҳамда мужодалани тарк қилмоққа ижмоъ қилганлар. Исмат ва тавфиқ Аллоҳдандир”.

Имом Абу Ҳанифанинг “Фиқҳул Акбар” китоби­дан иқтибос:

Қазо, қадар ва машиат[38] – Аллоҳнинг азалий сифатлари бўлиб, уларнинг моҳият ва кайфияти бандасига маълум эмас…

Бандаларнинг ҳаракат ва сукунатларидан тор­тиб, барча феъллари ҳақиқатан уларнинг касб ва фаолиятлари ҳисобланади, лекин уларни Аллоҳ яра­тади. Уларнинг ҳаммаси Аллоҳнинг хоҳиши, илми, қазоси ва қадари билан юзага келади. Тоат ва савобли ишлар Аллоҳнинг амри, муҳаббати, ризоси, илми, хоҳиши, қазоси ва тақдири билан амалга ошади. Итоатсизлик ва гуноҳ ишлар эса, Аллоҳнинг илми, қазоси, тақдири ва хоҳиши билан амалга ошса-да, лекин Унинг муҳаббати, ризоси ва амри билан эмасдир… /иқтибостугади/.

Шу матнлар шарҳида айтилган Мулло Али Қорий сўзларидан парча келтирамиз:

“Қазо, қадар ва машиат – Аллоҳнинг азалий си­фатлари бўлиб, уларнинг моҳият ва кайфияти бан­дасига маълум эмас”, деган сўзнинг маъноси – шу уч сифат Қуръон ва суннат ила собит бўлган. Бироқ бу сифат­лар муташобеҳ маънога эга, яъни кайфияти башар учун номаълум, худди бошқа сифатларида бўлганидек.

 Шунинг учун мўмин кишига буларга имон кел­тириши ва ақлнинг бу сифатлар васфидаги ҳар қандай тақозосини ботил деб эътиқод қилиши вожибдир. Зеро, буни идрок этиш ақл шаънидан эмасдир. Илмда мустаҳкам-росих бўлган ҳар бир киши шундай деб айтади /иқтибос тугади/.

“Ал-Васия” китобида имом Абу Ҳанифа бундай дейди:

Иқрор бўламизки ва тан оламизки, “Айтгин, (ях­шилигу ёмонлик) барчаси Аллоҳдандир” оятига биноан – яхшилик ва ёмонлик тақдири Аллоҳ таоло тарафидандир. Кимки – яхшилик ва ёмонлик тақди­ри Аллоҳдан эмас, бошқадан деса – Аллоҳга кофир бўлиб, агар унда тавҳид эътиқоди шу пайтгача мавжуд бўлган бўлса, шу гапи билан унинг тавҳиди бузилади /иқтибос тугади/.

Яна имом Таҳовий китобидан иқтибос кел­тирамиз:

Қадарнинг асли Аллоҳ таолонинг махлуқот борасидаги сиридир. Бу сирдан ҳеч бир муқар­раб фаришта ёки юборилган элчи воқиф бўл­маган. Бу масалада чуқурлашиш ва назар солиш барча ишларда Аллоҳ ёрдамига сазовор бўлиш ўрнига Унинг ёрдамисиз қолишга бир сабаб, тўғри эъти­қодга эришиш ўрнига ундан маҳрум бўлиш сари бир қадам ҳамда тўғри йўлда истиқомат ўрнига туғёнга етакловчи бир пиллапоядир.

Бас, шундай экан, бундай ўйлар, фикрлар ва васвасалардан ҳазир ва яна ҳазир бўлмоқ лозимдир. Зеро, Аллоҳ таоло қадар илмини мах­луқотидан яширди, унга етишмоққа ури­нишдан бандаларни наҳий қилди, Аллоҳ таоло айтганидек:

“У (яъни Аллоҳ) қилган иши ҳақида сўралмас, улар (яъни бандалар) эса сўраладилар” (Анбиё, 23).

Кимки: “Нима учун бундай қилган?” деб савол берса, Қуръон ҳукмини рад этган бўлади. Қуръон ҳукмини рад этган эса кофирлардан бўлади.

Шу сўзлар шарҳида Ибн Абил Изз Ҳанафий шундай дейди:

“Қадарнинг асли Аллоҳ таолонинг бандаларидан сақлаган сири дейишнинг маъноси: нима учун бир нарсани бор этиб, бошқасини йўқ қилгани, кимнидир камбағал этиб, яна кимни бой қилгани, бир кишининг ўлишини, бошқасининг эса яшашини истагани, кимнидир адаштириб, кимни эса ҳидоят қилгани – фақат Унинг ўзига маълум бўлган бир сир демакдир”.

Али (розияллоҳу анҳу) айтган: “Қадар Аллоҳнинг сиридир, бас уни очмайлик”.

Қадар масаласида одамлар орасидаги тортишув ҳаммага машҳур. Бу борада Аҳли сунна вал жамоа­нинг ақидаси қуйидагилардан иборат:

Ҳамма нарса Аллоҳнинг қазоси ва қадари ту­файлидир, Аллоҳ бандаларнинг амалларини яратувчисидир. Аллоҳ айтади:

“Албатта, Биз ҳар бир нарсани ўлчов билан яратдик” (Қамар, 49),

“… ва барча нарсани яратиб, (аниқ) ўлчови билан ўлчаб қўйган зотдир” (Фурқон, 2).

Имом Лалкоий ривоят қилади:

Ибн Аббосга: “Бизга қадарни ёлғон дейдиган бир киши келибди”, – деб айтилди. Шунда у киши:

– Мени унга етаклаб боринглар, деди. (Ўша кунлари ибн Аббос кўзи ожиз бўлиб қолган вақт эди).

– Уни нима қилмоқчисиз? – деб сўрашганида, Ибн Аббос айтди:

– Агар тутиб олсам, бурнини тишлаб узиб оламан. Қўлимга бўйни тушиб қолса синдираман. Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­нинг: “Мен (келажакда) Бани Фиҳр аёллари­нинг муш­рика бўлиб, Хазражлар орасида думбаларини диркиллатиб юришларини кўриб тургандек­ман. Бу Исломдаги аввалги ширк бўлади. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, улар бўлмағур ақл ишлатишлари билан охир-оқибат шу даражага етадиларки, Аллоҳ та­о­лони яхши­ликни тақдир этишдан ҳам – худди аввалроқ ёмонликни тақ­дир этишдан четлатганларидек – чиқариб қўйишади”, деган­ларини эшитганман. Бас, шу Исломдаги аввалги ширкдир, – деб айтди Ибн Аббос.

Бу Ибн Аббоснинг қуйидаги сўзларига ҳам тўғри келади:

“Қадар – тавҳиднинг низомидир. Бас, кимки Аллоҳни якка дея туриб, қадарни ёлғонга чиқарса – бу қилимиши унинг тавҳидини йўққа чиқаради”.

Амр ибн Ҳайсам ривоят қилади:

“Бир гал кемада сафарга чиқдик. Ўша кемада бир қадарий билан бир мажусий бизга ҳамроҳ бўлди. Қадарий мажусийга:

– Исломга киргин, – деди. Мажусий:

– Аллоҳ хоҳлагандагина, – деди. Қадарий:

– Аллоҳ-ку хоҳлайди-я, лекин шайтон хоҳламайди-да, – деди.

Шунда мажусий унга:

– Аллоҳ ҳам хоҳлаган, шайтон ҳам хоҳлаган экан. Лекин шайтон хоҳлагани бўлибди. Шайтон кучли экан! Мен шу шайтон билан бўлақолай, – деб жавоб қилди.

Амр ибн Убайд[39] дарс қилаётган ҳалқа устига бир аъробий келиб қолди ва унга қарата:

– Туямни ўғирлаб кетишибди. Дуо қилгин, Аллоҳ уни менга қайтариб берсин! – деди.

Амр ибн Убайд шундай деб дуо қилди:

– Парвардигоро, Сен бунинг туяси ўғирланишини хоҳламаган бўлсанг-да, ўғирланибди. Бас туясини унга қайтариб бер!

Шунда аъробий:

– Бу дуоингни менга кераги йўқ, – деди.

Амр ибн Убайд:

– Нимага энди? – деб сўраган эди, аъробий:

– Худди ўғирланмаслигини хоҳласа ҳам, барибир ўғирлангани каби, энди қайтарилишини хоҳласа ҳам қайтарилмаса-я, деб қўрқаман, – деб айтди.

Бир киши Абу Осим Қасталонийдан[40] сўради:

– Нима деб ўйлайсиз, агар Аллоҳ мендан ҳидоятни ман этиб, залолатга киргазса, кейин мени азобласа, инсоф қилган бўладими?

Абу Осим унга:

– Агар ҳидоят Унинг қўлидаги бир нарса бўлса, уни истаган одамга бериб, истаганидан ман қилишга ҳаққи бор, – деди.

Китобу суннатда ҳам далиллар жуда кўпдир. Масалан:

“Агар Биз хоҳласак, албатта, ҳар бир жонга ўз ҳидоятини ато этган бўлур эдик, лекин Мен томондан бу сўз муқаррар бўлгандир: «Мен жаҳаннамни барча (куфрдаги) жин ва одамлар билан тўлдиргайман»” (Сажда, 13);

“Агар Раббингиз хоҳласа эди, Ер (юзи)даги барча кишилар ёппасига имон келтирган бўлур эдилар. Бас, Сиз одамларни мўмин бўлишларига мажбур қиласизми?!” (Юнус, 99);

“Аллоҳ хоҳлаган кишини адаштирур ва хоҳлаган кишини тўғри йўл узра (собит) қилур” (Анъом, 39);

“Аллоҳ кимни ҳидоятга йўллашни ирода этса, унинг кўкси (қалби)ни Ислом учун (кенг) очиб қўяди. Кимни адаштиришни ирода этса, кўксини гўё осмонга кўтарилиб кетаётгандек, тор ва сиқиқ қилиб қўяди”[41] (Анъом, 125).

Саҳиҳ ҳадисда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади:

Набий (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) асҳобларидан бир неча киши келиб Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан сўрашди:

– Ё Расулуллоҳ, ичимизда (яъни хаёлимизда) шунақа фикрлар пайдо бўлаяптики, уларни гапиришга ҳам бирортамиз журъат қилолмаймиз?

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам):

Шу нарсани аниқ топаяпсизларми? – дедилар.

– Ҳа, – дейишди саҳобалар.

Бу тоза имоннинг ўзгинасидир, – дедилар Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)

(Муслим, Абу Довуд, Аҳмад ривоят қилган).

Ушбу ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алай­ҳи ва саллам) “Бу тоза имоннинг ўзгинаси”, деб – саҳобаларнинг хаёлларига келган нарсалар ҳақида гапиришга журъат этмаганларини назарда тутдилар.

Зеро, Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилинган ҳадисда келади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан “васваса” ҳақида сўралди. Бас у зот:

Бу холис имондир, – деб жавоб қилдилар (Бухорий, Муслим, Аҳмад, Термизий, Насоий ривоят қилган).

Бу ҳам Абу Ҳурайра ривоят қилган ҳадис маъно­сидадир.

Чунки нафснинг васвасаси ёки кишининг дили­даги васвасани қайтаришга уриниши – худди икки шахс ўртасида бўлиб ўтган суҳбат каби бўлиб, шай­тоний васвасани рад этиш ва бундай бўлмағур ха­ёлларни тилга ҳам чиқариб бўлмайдиган даражада бемаънилик деб ҳисоблаш – тоза имон аломатидир. Ана шу саҳобалар ва уларга эҳсон-яхшилик ила эргашган тобеъинларнинг йўлидир.

Улардан кейин эса, /саҳобалар ҳатто гапиришгаям ҳазар қилган/ шундай васвасалар билан – аслида эса бу нарсалар уларнинг дилларидаги шак-шубҳа­лардан ўзга нарса эмасди – қанча қоғозларни, бал­ки қанча қалбларни қоралаган бир авлод келди ва ҳақни ботил ила енгмоқчи бўлиб мужодалага киришди. Шунинг учун ҳам шайх Таҳовий қадар мавзусида қуруқ гапга шўнғишни, уни титкилашни қоралаш борасида узоқроқ тўхталганлар.

Амр ибн Шуъайб отасидан ва бобосидан ривоят қилган ҳадисда келади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир куни чиқсалар, одамлар қадар мавзусида бир-бир­лари билан тортишаётган эканлар. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг юзлари худди анор доналари сочилгандек ғазабдан қизариб кетди. Кейин шундай дедилар:

Сизларга нима бўлди, Аллоҳнинг Китобида­ги бир жойни олиб, ўша билан бошқа жойини урмоқдасиз? Айни шу сабабли сиздан аввалгилар ҳалок бўлганлар.

Ҳадиснинг ровийси бўлган саҳоба ҳам, мазкур тортишувда иштирок этаётганлардан бири эди. Набий (алайҳиссалом) улардан дарғазаб бўлганла­ри туфайли у киши айтди: “Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бирон мажлисда қатнашган бўл­салару, мен ўша ерда иштирок этмаган бўлсам, қанийди ўша мажлисда мен ҳам бўлганимда деб маж­лис иштирокчиларига қаттиқ ҳавас қилганман. Лекин манави мажлисда Расулуллоҳ билан ўзим ҳам иштирок этган бўлсам-да, қанийди шу мажлисда иштирок этмаганимда деб қаттиқ орзу қилдим” (Ибн Можа, Аҳмад ривояти).

Аллоҳ таоло марҳамат қилди:

“…Бас, улар ўз насибаларидан баҳраманд бўлдилар. Сизлардан олдингилар насибаларидан баҳраманд бўлганлари каби сизлар ҳам (ўз) насибаларингиздан баҳраманд бўлдингиз ва (улар) ботган нарса (залолат)га (сизлар ҳам) ботдингиз…” (Тавба, 69).

Аллоҳ таоло бу оятда “насибадан баҳраманд бўлиш” билан “шўнғиш”ни бирга зикр қилди. Чунки диннинг фасоди ё амалларда ё эътиқодлар­да бўлади. Биринчиси, “насибадан баҳраманд бўлиш” – олдингиларнинг шаҳватларга доир хато­ларини қайтариш бўлса, иккинчиси, “шўнғиш” – эътиқоддаги шубҳалар масаласида олдингилар хатосини такрорлашдир[42]/Ибн Абил Изз Ҳанафий­дан иқтибос тугади/.

Қазо ва қадар ақидасини тушуниш осонроқ бўлиши учун ризқ масаласини мисол келтирсак бўлади. Маълумки, бирон ризқ[43] учун инсон хоҳ тер тўкиб ҳаракат қилсин, ё эса мутлаҳо ҳеч нарса қилмасин, Аллоҳ ўша нарсани унга азалда тақдир этган бўлсагина у билан ризқлантирилади. Ўйлашимизча, “Ҳизбут-таҳрир” ҳам ризқни фақат Аллоҳ таоло белгилашида, бунга инсон ихтиёрининг алоқаси йўқлигида шубҳа қилмаса керак.

Масалан, кишининг қўлига бир олма тушса, уни ўзи дарахтдан узиб олдими, ё топиб олдими, ё эса кимдир бердими, фарқи йўқ, агар истаса уни ейди, истамаса емайди. Ўз ихтиёри билан ейдиган бўлса, унга шу олма ризқ этиб ёзилгани маълум бўлади. Агар ўз ихтиёри билан уни емаса, демак бу олма унга ризқ этиб ёзилмагани маълум бўлади. Иккала тақдирда ҳам, киши ўз истаганини қилади, мажбур бўлиб емайди ёки мажбур бўлиб ундан юз ўгирмайди. Ҳамма нарса унинг еган-емаганидан кейин ойдинлашади. Унгача ихтиёрий ишлигича қолиб туради.

Бошқа амалларни ҳам худди шу ризқ масаласида айтилганидек тасаввур этишга нима монелик қилади?

Масалан, киши бир одамни ўлимдан қутқариб қолиши мумкин бўлса, уни қутқариб қолса, ихтиёрий равишда яхши амални бажарган бўларди, қутқариб қолмаса, ихтиёрий равишда ёмон ишни бажарган бўларди. Лекин бу нарса тақдирда ёзилган-ёзилмагани шу ишни унинг ўзи ихтиёрий равишда қилган, ё қилмаганидан кейингина маълум бўлади.

Ёки, кимнидир Аллоҳ дин илми билан ризқлан­тирмоқчи бўлса[44], демак буни азалда Аллоҳ таоло унинг тақдирига битган бўлади ва фақат Аллоҳ тақдирда битганидек шу илмни қўлга киритади. Ана шу битилганга мувофиқ унга Аллоҳ илмни ирода қилган бўлса, аввал Аллоҳнинг Ўзи бандага бунинг учун лозим бўлган зеҳн, хотира, тақво беради. Бундан ташқари, яхши устоз, моддий шарт-шароитлар каби барча сабабларни муҳайё қилади. Яна шу илмни олишга унда хоҳиш-истак пайдо қилади. Ёки буларнинг биронтаси бўлмасдан туриб, кеча оми бўлган киши бир куни уйқусидан олим бўлиб уйғонадими?!

Ҳадисларда келади:

“Агар Аллоҳ бандага бирор ерда ўлишини қазо қилган, яъни тақдирда битган бўлса, унга айнан ўша ерга бориб ўлиши учун бир ҳожатни ҳам пайдо қилиб қўяди”(Термизий ривояти).

Шунга ўхшаб, Аллоҳ таоло бахтли бўлишини истаган бандаларини бахтли бўлишлари учун керак нарсалар ва ишларни уларга муяссар қилади. Аксинча, бахтсиз бўлишини истаган бандалари учун уларни бахтсиз этадиган нарсалар ва ишларни муяссар этади. Ҳадисда Имрон ибн Ҳусойндан:

“Ё Расулуллоҳ! Амал қилувчилар не учун амал қи­ладилар? – дедим. Расулуллоҳ:

Банда ўзи учун яратилган (тақдир қилинган) нарсаларгагина муяссар бўлади, – дедилар”.

Таҳовий ақидасидан яна иқтибос келтирамиз:

“Зеро, Аллоҳ таоло жаннат ва дўзахни халқ­дан аввал яратган ва сўнгра иккиси учун муносиб эгаларини ҳам яратгандир. Халқдан кимни жаннат учун яратишни хоҳлаган бўлса – фазли билан, кимни дўзах учун яратишни хоҳлаган бўлса – адли биландир”.

Шарҳида: Ойша онамиздан ривоят қилинади:

“Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни ансор­лар фарзандларидан бўлган бир гўдак жанозасига чақиришди. Шунда мен:

– Ё Расулуллоҳ! Унга Тубо бўлсин, жаннат булбул­ларидан бири экан. Бирон ёмонлик ҳам қилмади, ҳатто унгача етиб бормади ҳам, – деб айтдим.

Шунда Расулуллоҳ менга:

– Балки бошқача бўлса-чи, эй Ойша? Аллоҳ жаннат учун эгаларини яратган бўлиб, уларни ҳали оталарининг пуштида бўлган пайтлари­даёқ жан­натга деб яратгандир. Дўзах учун ҳам эгаларини яратган бўлиб, уларни ҳам ҳали ота­ларининг пуш­тида бўлган пайтларидаёқ дўзахга деб яратгандир, – деб айтдилар” (Муслим, Абу Довуд ва Насоий ривояти).

Барча фориғ бўлинган ишларни[45] қилгувчи ва нима учун яралган бўлса (яъни жаннат учун яралганми ё дўзах учун) ўша сари боргувчидир.

Яхшилик ва ёмонлик бандалар учун (азал­дан) тақдир этилгандир /Таҳовий ақидасидан иқти­бос тугади/.

Умуман, бу масалага чуқур киришиш яхши эмас, биз ҳам фақатгина ҳадисларда келган нарсаларни англаш учун юқоридаги мисолларни ўзимиз­дан келтирдик. Йўқса, бу нарсаларни инсон ақли батафсил англаши муҳол иш. Бинобарин, барча ақидавий, ғайбий масалаларда фақат Китобу сун­натда келган саҳиҳ хабарлар ила кифояланиш билан киши нажот топади.

Шунинг учун ҳам имом Таҳовий ақидасида қуйи­даги сўзлар келади:

“Аллоҳ азза ва жаллага ва Унинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га таслим бўлган ҳамда ўзига иштибоҳли нарсалар илмини (чинакам билувчи) олимига ҳавола қилган киши­гина динида саломат қолади, бошқа ҳеч ким динини саломат сақлолмайди.

Зеро, Ислом қадамлари таслим бўлиш ва бўйсуниш устидагина собит-мустаҳкам бўлади[46].

Саҳиҳ ҳадисда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Ҳар нарсанинг ўз ҳақиқати-моҳияти бўлади. Банда токи нимаики унга етган бўлса, ўша нарсанинг тақдири азалда шундай битиб қўйилгани боис уни четлаб ўтиши мумкин бўлмаганига ва нимаики уни четлаб ўтган бўлса, тақдири азалда шундай битиб қўйилгани боис унга етмоғи мумкин бўлмаганига амин бўлмас экан, имон ҳақиқатига етишолмайди” (Имом Аҳмад ривояти).

Буюк тобеъин олим Ваҳб ибн Мунаббаҳ[47] айтади:

Қадар борасида фикр қилиб, эс-ҳушимни йўқот­дим. Яна фикр қилиб, яна ҳушимдан айрилдим. Қадар мавзусидаги энг олим киши – бу борада фикр қилиш­дан ўзини энг кўп тийган киши эканлигини, қадар мавзусидаги энг жоҳил киши эса – бу борада энг кўп гапирган киши эканлигини англадим.

Бошқа ўринда у киши шундай деганлар:

Мен тақдир тўғрисида ўзимча масала айтардим. Фикримни равшанлаштириш мақсадида ўтган анбиёларнинг етмишдан ортиғини мутолаа қилиб чиқдим. Барчасида: «Ким хоҳишим ўзимда, тақ­дирим ўз қўлимда деса, албатта, кофир бўлади», – дейилганини ўқиб, мен ҳам тақдир борасидаги ўз фикримдан воз кечдим.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Аҳли сунна вал жамоа ҳам инсонни икки доира ичида яшашини тан олади. Лекин «Ҳизбут-таҳрир» дан фарқли ўла­роқ, Аҳли суннанинг эътиқодига кўра, кишининг ўз ихтиёри билан иш қиладиган кичик доираси унинг ихтиёридан ташқаридаги, фақат Аллоҳ таоло измида бўлган ишлар катта доирасининг ичида жойлашган бўлади.

Расмда буни қуйидагича ифодалаш мумкин:

“Ҳизбут-таҳрир” ақидаси бўйича инсон ҳаёти­даги икки доира мана бундай:

Аҳли сунна вал жамоа ақидаси бўйича эса мана бундай бўлади:

Ислом ақидасида ҳидоят ва залолат масаласи

«Ҳизбут-таҳрир» мафкурасида қазо ва қадар ақидасидаги хатоларидан келиб чиқиб бошқа бир хато туғилади, у ҳам бўлса – ҳидоят ва залолат маса­ласидаги хатоларидир.

«Ҳизбут-таҳрир» ақидасига кўра, ҳидоятга келган инсон фақат ўз хоҳиши ва интилиши билангина бунга эришгандир. Бунга Аллоҳ хоҳишининг ҳеч бир алоқаси йўқ.

Залолатга ботган инсон ҳам, фақат ўзининг гумроҳлиги ва ақлини тўғри ишлатмаганлиги сабаб­ли адашгандир. Бунга ҳам Аллоҳ хоҳишининг ҳеч қандай дахли йўқ.

Чунки «Ҳизбут-таҳрир» ақидасига кўра, агар Аллоҳ истаган одамни Ўзи ҳидоят этиб, кейин унга жаннатни раво кўрса ва истаган одамни адаштириб, кейин унга жаҳаннамни раво кўрса, бу иш Аллоҳ тарафидан бандаларига нисбатан зулм бўлади.

Аҳли сунна вал жамоа эса барча масалаларда бўлгани каби, бу борада ҳам фақат Қуръоний оятлар ва саҳиҳ ҳадислар далолатидан келиб чиққан ҳолда эътиқод қилади.

«Таҳовий ақидаси» китобида қуйидагича айтилади:

Хоҳлаган кишини фазл ила (муомала қилиб), ҳидоят этади, (гуноҳдан) сақлайди, (бало-мусибат­лардан) офият беради.

Хоҳлаган кишини адолат ила (муомала қилиб), адаштиради, (гуноҳлар олдида) ёрдамсиз қолдиради, (турли синовларга) мубтало этади.

(Бандаларнинг) барчалари унинг машиати ичида фазли ва адли орасида (ўзлари истаганча) ҳаёт кечирадилар[48].

У (Аллоҳ) қаршилик кўрсатувчилардан ва тенглардан олийдир[49].

Унинг қазосини ҳеч ким қайтаролмайди. Унинг ҳукми ортидан ҳеч ким бошқа ҳукм чиқаролмайди. Унинг амри-буйруғидан ҳеч ким ғолиб келолмайди[50].

Шуларнинг барига имон келтирдик ва барчаси Унинг ҳузуридан эканига амин бўлдик[51]

Имом Абу Ҳанифа “Фиқҳи акбар” китобида айтади:

Аллоҳ таоло хоҳлаган кишини Ўз фазли билан ҳидоятга йўллайди. Хоҳлаганини Ўз адли билан адаштиради. Унинг адаштириши – бандани ёрдамсиз қолдириши демакдир. Яъни унга Ўзи рози бўлган амаллар қилиши учун тавфиқ ато этмайди. Бу Унинг адлидир. Шунингдек, мазкур бетавфиқни жазолаши ҳам Унинг адли ҳисобланур /иқтибос тугади/.

Аслида “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳининг залолат ва ҳидоят масаласидаги Аҳли сунна вал жамоа ақидасига хилофи янгилик эмас. Бундай даъволарни аввалда шуларга ўхшаган қадария ва мўътазила тоифалари биринчи бўлиб кўтариб чиққанлар. Ҳолбуки, бу тоифаларнинг адашган фирқалар эканида ўйлашимизча, “Ҳизбут-таҳрир” олимлари ҳам, оддий аъзолари ҳам шубҳа қилмасалар керак.

Мулло Али Қорий “Фиқҳи акбар” шарҳида Аҳли сунна вал жамоа олими ва мўътазилий олим ўрта­сида бўлиб ўтган қуйидаги воқеани келтиради:

Мўътазила олимларидан бири Қози Абдулжаббор Ҳамадоний Соҳиб ибн Аббод олдига кирганида, унинг ҳузурида Аҳли сунна вал жамоа имомларидан бири устоз Абу Исҳоқ Исфароиний ўтирган эди. Шунда қози дарҳол:

– Фаҳш-ёмон ишлардан муназзаҳ Зотни пок­лайман[52], – деди.

Устоз унга шу заҳоти:

– Мулкида Ўзи истаганидан бошқа ҳеч нарса бўлмайдиган Зотни поклайман, – деди.

– Наҳотки, Раббимиз унга осийлик қилишларини Ўзи истаса? – сўради Қози.

– Наҳотки, (У хоҳламаса ҳам) Раббимизга қаҳран маъсият рўй бераверса? – деб жавоб берди устоз.

– Менга ҳидоятни тўсиб, залолатни тақдир этса, менга яхшилик қилган бўладими ёки ёмонлик? – деб сўради Қози.

– Агар сенга тегишли нарсани сендан тўсган бўлса, ёмонлик қилган бўларди. Аммо, Ўзига тегиш­ли нарсани сендан тўсган бўлса, у Ўзи истаган зотларнигина Раҳмати билан хослайдиган Зотдир, – деб жавоб қилди устоз Абу Исҳоқ.

Шунда Қози ҳеч нарса деёлмай қолди.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

“Аллоҳнинг изнисиз ҳеч бир жон (инсон) имон келтира олмас. Азобни эса (Аллоҳ) ақл юритмайдиганларга раво кўрар” (Юнус сураси, 100-оят).

Абдураҳмон Саъдий тафсирида келади, иқтибос:

Ҳеч ким Аллоҳнинг хоҳиш-иродасига қарши имонга келиши мумкин эмас. Токи бу Аллоҳнинг қазоси ва қадарида белгиланганига мувофиқ тушмас экан, ҳеч бир жоннинг мўмин бўлиши мумкин эмас. Агар киши мўмин бўлишга муносиб эрса, Аллоҳ таоло уни тўғри йўлга ҳидоят этгай. Шаръий буйруқ ва қайтариқларни англамайдиган, насиҳат ва ўгитларга эътибор қилмайдиган одамлар эса Аллоҳнинг азобига ва Унинг ғазабига лойиқ бўладилар /иқтибос тугади/.

Қазо ва қадар ақидаси бобига якун ясар эканмиз, яна Мулло Али Қорийнинг сўзларини келтирамиз:

Бу борадаги каломнинг индаллоси шуки:

Бандалар амалларидан яхшилари – Аллоҳ рози­лиги, иродаси, қазоси билан дунёда мақтовга, ухрода эса савобга сазовор ишлардир.

Ёмонлари эса – Аллоҳ розилиги билан бўлмаса-да, лекин иродаси ва қазоси билан дунёда мазамматга, ухрода эса уқубатга лойиқ ишлардир.

Демак, ирода, хоҳиш ва тақдир барча амалларга тааллуқлидир.

Бобда келтириб ўтганларимиздан ташқари яна кўп оят ва ҳадислар борки, уларда тақдир Аллоҳ тарафидан битиб қўйилгани, жумладан инсон­ларнинг яхши ва ёмон амаллари ҳам, ҳидоят ва залолат ҳам, куфру имон ҳам, тақдирда қандай битилган бўлса, шундай содир бўлиши, буни ўзгартириш мумкин эмаслиги таъкидланади.

* * *

 Ҳизб “мабда”си ҳақида

Ҳизб китобларида “Мабдага имон келтирмоқ даркор” ёки “Мабдани чуқур ўрганмоқ, ёдда тутмоқ, ўзлаштирмоқ ва тушуниб етмоқ зарур…” деган жумлалар учраб туради.

Шу жумлаларда “мабда” сўзи остида “Ҳизбут-таҳрир” нимани назарда тутади? Ўзи “мабда” нима?

Бу ҳақида “Ислом низоми” китоби, 29-бетида шундай дейилади:

Мабда – ўзидан тузум келиб чиқадиган ақлий ақидадир. Ақида эса коинот, инсон ва ҳаёт ҳақидаги ҳамда дунё ҳаётидан аввалги Вужуд ва дунё ҳаётидан кейинги ҳаёт ҳақидаги ҳамда буларнинг барчаси дунё ҳаётидан аввалги Вужуд ва дунё ҳаётидан кейинги ҳаётга алоқадорлиги ҳақидаги умумий фикрдир.

Бу гаплардан одамнинг боши айланса-да, амаллаб тушуниш мумкинки, “мабдага имон кел­тирмоқ даркор” деганида “Ҳизбут-таҳрир” Ислом ақидасини эмас, фақат ўз ботил ақидасига имон келтиришни назарда тутади. Демак, бу талабга кўра “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи аъзолари 14 асрлик тарихга эга Ислом ақидасига эмас, 1953 йилда Набаҳоний ўйлаб топган ҳизб мабдаси, яъни ақидасига имон келтиришлари лозим.

Мабда бошқа нарса, ақида бошқа нарса эканига эса яна шу китобнинг ўзидан мисол келтирамиз. 30-бетдан иқтибос:

Мабданинг тўғри ё нотўғри эканлиги ақидасининг тўғри ё нотўғри эканлигига қараб белгиланади. Чунки ақида – … фикрий пойдевордир. Демак, агар бу фик­рий пойдевор тўғри бўлса, у ҳолда мабда тўғри, агар фикрий пойдевор нотўғри бўлса, мабда ҳам тубдан нотўғри бўлади /иқтибос тугади/.

Демак, мабда бошқа нарса – ақида бошқа нарса. Бу иккисининг бир-биридан фарқи шундаки, ақида – асосдир, мабда шу асос устига қурилган устқурт­мадир. Агар ақида тўғри бўлса, мабда тўғри, аксинча бўлса, мабда нотўғри бўлади.

Аммо мабдага имон келтириш лозим деганидан маълум бўладики, “Ҳизбут-таҳрир” мабдасига худди ақидага имон келтиргандек қатъий имон келтирмоқ вожибдир.

Хуллас, …ақида тўғри бўлса… деган ибора маъ­носини кўриб чиқайлик.

Ақиданинг тўғри ё нотўғрилиги нима билан маълум бўлади? Киши ақидасининг тўғри эканига Оят ва ҳадислардан мисол келтирса кифоя­ми? Шунингдек, қадарийлар ақидасида ҳам, мўъта­зилаларда ҳам оят ва ҳадислардан далиллар кўп келтирилади.

Демак, бундан чиқди оят ва ҳадисдан далил келтиришни ўзи кифоя қилмас эканда? У ҳолда ақида тўғри-нотўғрилигини бизга ифода этувчи қандайдир бошқа мезон-ўлчов бўлиши керак.

Ҳа, албатта, бундай мезон бор ва у – Қуръон ва суннатни саҳобалар, тобеъинлар ва табаа тобеъин­лар ҳамда уларга эргашган уламолар тушунчасига кўра тушуниш ва қабул қилишдир. Бу мезон ҳақида китобнинг охирги қисмида батафсил сўз юритамиз.

* * * 

Чинми ё ҳазил?

“Ҳизбут-таҳрир” китобларида Аҳли сунна вал жамоа тушунчаларига зид эканлигидан ташқари, яна ғалати ибора ва жумлаларга дуч келасизки, уларни оддий инсон ўқиб, на кулиш ва на куйишни билмай қолади. Шу вақтнинг ўзида, айни нарсалар “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларига мойдек ёқади.

Масалан, “Ҳизбий уюшма” китобининг 15-саҳи­фасидан келтирилган иқтибосда айтилаётган гаплардан кишининг боши айланиб кетади. Сизга тушунарли бўлсин учун изоҳ берамиз, бу ерда гап Ҳизб муассисига Ҳизбни тузиш фикри қандай келгани ҳақида гапирилмоқда, яъни шу фикрнинг туғилиш ҳолати зикр қилинмоқда. Иқтибос:

Даставвал у фикрларнинг энг заифи бўлади. Лекин у… фикрий сезгини юзага келтиради… яъни равшан сезгини пайдо қилади… табиийки, бу фикр уни ўзида мужассам этган кишини тозалаб, холис кишига ай­лантиради. Ҳатто, у холис бўлмасликни хоҳласа ҳам, бунга қодир бўла олмайди… бу фикр холис кишида ақида ва сақофат бўлиб гавдаланади-да, унинг ичида сўнмас ғалаённи пайдо қилади. Бу ғалаён фикр ва туйғуда пай­до бўлган ёнишдан кейинги портлаш­дан ўзга нарса эмас. Портлаш даъватда ғайрат ва садоқатни, айни вақтда мантиқ ва фикрни ёйиб, бузуқликни куйдирувчи ўтга ҳамда яхшилик йўлини ёритувчи нурга айланади… бузуқ фикрлар, чириган ақидалар ва эскирган урф-одатларга қарши курашга киришади… Лекин бу мабда қувватига қувват қўшади… ва ниҳоят барча фикрлар, ақидалар ва йўллар парчаланиб, уммат орасида ёлғиз Ҳизбнинг мабдаси уммат фикри ва мабдаси бўлиб қолади /иқтибос тугади/.

Шубҳасиз, агар бу иқтибосни қаердан олингани айтилмай, ундаги “ҳизб” деган жойларни биронта олмош билан алмаштириб қўйилса, бу гапларни ўқиган ақли расо инсон: “Бу қандайдир, “Аум Сенри Кё” ёки “Мормонлар” каби бирон жоҳил диний секта фикрлари бўлса керак”, деган хаёлга борган бўларди.

Баъзи сийратга оид китоблар муаллифла­рининг Аллоҳ таоло бирон пайғамбар чиқари­шидан олдин халқ ичида фалон ишлар содир бўлади деб, айтган фикрларига солиштириб кўрадиган бўлсак, бу иқтибосда ҳизб муассисига ҳам салкам пайғамбар ёки бир авлиё деб баҳо берилгани тушунарли бўлади.

Аслида иқтибосда сиз ўқиган “нарса” – жиддий диний китобда ёзилишга ярамайдиган, саргузашт қиссалару эртаклар услубидаги гаплардан бошқа нарса эмас.

Ўзингиз бир ўйлаб кўринг: “…бу фикр уни ўзида мужассам этган кишини тозалаб, холис кишига айлантиради. Ҳатто у холис бўлмасликни хоҳласа ҳам, бунга қодир бўла олмайди…”

Бу гаплар сизга ғалати туюлмаяптими?

Демак, бу ерда таъкидланишича, ҳизб тузиш фикри пайдо бўлдими, шунинг ўзиёқ бу фикр уни ўзида мужассам этган кишини тозалайди. Шу даражада тозалайдики, у холис кишига айланади. Бу фикр пайдо бўлган кишининг холис инсон бўлиши лозимлиги шу даражадаки, агар ўзи холис бўлмасликни хоҳласа ҳам бунга қодир бўлмасди. Демак, бундай даҳолар холис бўлишга мажбурлар…

Ҳа… бу жудаям қизиқ. Холислик, ихлос, деган тушунчалар кишида шундай пайдо бўлар экан-да?! Саҳоба ва тобеъинлар ҳам, катта-катта олимлар ҳам, ихлос ва холис бўлиш каби сифатларга эришиш жуда қийин экани ҳақида айтган гаплари шу пайтгача барчани чалкаштириб юрган экан-да бўлмаса?!

… ва ниҳоят барча фикрлар, ақидалар ва йўллар парчаланиб, уммат орасида ёлғиз Ҳизбнинг мабдаси уммат фикри ва мабдаси бўлиб қолади.

Бу ҳам сизга доимо: “Шундай қилиб фалончи ва пистончи мурод-мақсадларига етдилар” каби ёқимли иборалар билан тугайдиган ёшликдаги эртакларни эслатмаяптими?

Бу иқтибос ўзи исломий китобдан келтирил­ганми, ё бирон адабий рисоладан парчами ёки бирон бўлмағур сектанинг алжирашларими? – Тушуниш қийин…

Бу ёғи эса ундан-да ғаройиб. Китобнинг 17, 18-бетларидан яна бир иқтибос:

Ҳизбни тўғри ташкил этиш қуйидаги тарзда бўлади:

1. Мабда фикри ва сезгиси бошқалардан устун бўлган шахс томонидан топилиб, у билан бирикади, ҳатто мабда унда тиниқлашиб, унга равшан бўлиб қолади. Мана шу вақтда ҳақиқатда биринчи ҳужайра вужудга келади. У аста-секин кўпайиб бориб, ҳужайраларга айланадиган бошқа шахслар пайдо бўлади ва улар бир-бирлари билан мабда асосида тўла боғланадилар. Улардан ҳизбий гуруҳнинг биринчи ҳалқаси – ҳизб қиёдати юзага келади…

2. Бу биринчи ҳалқанинг – одатда – саноғи оз, ҳаракати даставвал секин бўлади… шунинг учун, бу халқа жамиятда бегонадек бўлиб, даставвал унга биринчи халқада гавдаланган мабда магнитига тортилиш қобилиятини ўзида пайдо қиладиган даражада кучли сезгига эга кишиларгина қўшилади.

3. Бу биринчи халқа, яъни қиёдатнинг тафаккури одатда чуқур, уйғонишдаги тариқати эса туб, яъни таг томиридан бошланадиган бўлади. Шунинг учун бу халқа уммат яшаётган бузуқ воқеликдан юқори кўтарилиб, юксак самоларда парвоз қилади ва умматнинг яшамоғи учун уни кўчирмоқчи бўлаётган воқени, яъни умматни кўчирмоқчи бўлаётган янги ҳаётни кўриб туради. Шунингдек, у мазкур воқеликни ўзгартириш учун тутадиган йўлини кўриб туради. Бошқача айтганда у девор ортидаги нарсани кўради.

Айни пайтда у яшаётган жамиятнинг кўпчи­лик қисми фақат олдини кўради ва – бузуқ воқега ёпишиб қолгани учун – парвоз эта олмайди, яъни воқени ўзгартиришни тўғри идрок этиш унга қийин бўлади. Зеро, тубан жамиятда фикр бошланғич даражада бўлиб, барча фикрни жамият воқедан олади, нарсаларни хато равишда ва умумий суратда шу фикрга қиёслайди, ўзини ўша фикр асосида шакллантиради. Шунинг учун у манфаатларни воқе асосида белгилайди.

Аммо биринчи ҳизбий халқа – қиёдатнинг фикри эса бошланғич босқичдан ўтиб, такомиллашиш йўлида кетаётган бўлади… /иқтибос тугади/.

Тўғри, бу ерда: “Ҳизбут-таҳрир” шундай пайдо бўлди деб тўғридан-тўғри айтилмаган. Лекин модомики: Ҳизбнинг тўғри ташкил этилиши шу тарзда амалга ошади дейилаётган экан, демак “Ҳизбут-таҳрир” тўғри ташкил қилинган бўлса, фақат шу тарзда ташкил қилинган дейишимиз мумкин.

Давом этамиз: Мабда фикри ва сезгиси бошқалар­дан устун бўлган шахс томонидан топилиб, у билан бирикади, ҳатто мабда унда тиниқлашиб, унга равшан бўлиб қолади.

Аввало, бу ерда “мабда” фалончи томонидан то­пилади деганда қайси мабдани назарда тутилаяпти?

Агар “мабда” деганда “Ҳизбут-таҳрир” китоб­ларида гоҳида айтилишича, Ислом ақидаси назарда тутилаётган бўлса, ҳизб муассисидан аввал бошқа ҳеч ким бу ақидани топмаганмиди? Унда бошқалар қайси мабда билан яшаб ўтди ва ўтмоқда?

Агар мабда – Ислом ақидаси бўлса, у билан бирикади дегани нима дегани? Бирикади – у мабдани ичига, мабда эса буни ичига кириб кетади, дегани бўлса керак.

Ёки буни ҳизб муассиси унда Ислом ақидаси энг тоза ва тиниқ гавдаланган мусулмон деб тушуни­лиши керакми? Буни биз қаердан биламиз?

Модомики, мабда – бошқалардан кўра фикр ва сезгида устун бўлган шахс томонидан топилар экан, бизнинг мисолимизда бундай шахс – Набаҳоний бўлса, бушахснинг бошқалардан устунлиги қаердан маълум бўлади? Буни ким айтади бизга? Ёки бу ҳам қандайдир илҳом билан билинадими? Ахир, у ёки бу шахснинг фикр ва сезгида ҳаммадан устун­лигини даъво қилиш савол остидаги масала эмасми? Агар ҳизб тузилган экан, демак бу ўз-ўзидан Наб­ҳонийнинг ҳаммадан устунлигини исбот қиладими ёки қандай бўлади?

биринчи ҳужайра … аста-секин кўпайиб бориб, ҳужайраларга айланадиган бошқа шахслар пайдо бўлади … ҳизбий гуруҳнинг биринчи ҳалқаси – ҳизб қиёдати юзага келади…

Бу биринчи ҳалқа, яъни қиёдатнинг тафаккури одатда чуқур, уйғонишдаги тариқати эса туб, яъни таг томиридан бошланадиган бўлади.

Майли, биринчи ҳужайра аста-секин кўпайиб, биринчи ҳалқа пайдо ҳам бўлди дейлик, лекин бу ҳалқанинг, яъни ҳизб қиёдатининг тафаккури нима учун одатда чуқур, уйғонишдаги тариқати эса туб, яъни таг-томиридан бошланадиган бўлиши керак? Буни ким айтди ва нима учун биз бунга ишонишимиз керак? Ёки бу бир илоҳий ваҳий эдимики, айтилиши билан ҳамма ишониши вожибга айланса?! Шу қуруқ гап билан ҳизб қиёдатининг тафаккури чуқур, уйғонишдаги тариқати эса туб бўлишига одам ишониб кетаверадими?!

… бу ҳалқа уммат яшаётган бузуқ воқедан … кўтарилиб, юксак самоларда парвоз қилади ва … янги ҳаётни кўриб туради. Шунингдек, … воқени ўзгартириш учун тутадиган йўлини кўриб туради. Бошқача айтганда, у девор ортидаги нарсани кўради.

Ҳмм.. Юксак самолардаги парвозни қандай тушуниш керак? Бу парвозида қиёдат кўришини даъво қилаётган нарса рост эканини – яъни қиёдат­нинг янги ҳаётни кўриб туришини ким айтди? Балки унга бошқа нарса янги ҳаёт бўлиб кўринган бўлса-чи? Балки бу фақат ўзининг хом хаёллари бўлиб чиқса-чи? Ё “Ҳизбут-таҳрир” муассиси нимани айт­са, шуни ваҳийни қабул қилгандек индамай қабул қилиб кетавериш керакми? Ундан ташқари: … де­вор ортидаги нарсани кўради дегани нима дегани?

Бу ўзи минглаб бечоралар жонини Жаббор­га бериб, умрини хазон қилиб, сира ундан воз кечмаётгани – жиддий диний китобми ёки бир эртак, ё ҳазилми? Ё бир телба шоир эҳтирослари холосми?

Айни пайтда у яшаётган жамиятнинг кўпчилик қисми фақат олдини кўради ва – бузуқ воқега ёпишиб қолгани учун – парвоз эта олмайди, яъни воқени ўзгар­тиришни тўғри идрок этиш унга қийин бўлади... Аммо биринчи ҳизбий ҳалқа – қиёдатнинг фикри эса бошланғич босқичдан ўтиб, такомиллашиш йўлида кетаётган бўлади…

Нима учун ҳамма бузуқ воқеликка ёпишиб қолган жойда “Ҳизбут-таҳрир” муассислари ундан узилиб чиқолади?! Нима учун улар такомиллашиш йўлидан кетаётган бўладилару, қолганлар эса йўқ?!

Ахир “Ҳизбут-таҳрир” муассислари ҳам шу воқеликни ташкил қилувчи унсурлардан бири эмасми?!

Ё улар воқеликдан ташқарида – хаёлот оламида, виртуал дунёда яшаб юрибдиларми?!

Ундан ташқари, агар кимдир воқеликдан узили­ши мумкин бўлса, унда “Ҳизбут-таҳрир” муассис­ларидан бошқа одамлар ҳам бордир воқеликдан узилиб чиқолган?! Нега унда воқеликдан узилиб чиққан бошқа одамлар билан ҳизб муассислари ҳечам фикр алмашмайди?!

Хуллас, саволлар кетма-кет туғилаверади. Умуман, ўз қадрини билган мусулмон кишининг соф илмий китоблар, баҳслар қолиб, қуруқ эҳтирос­лардан иборат шунақа хурофот гапларга эргашиб юриши ниҳоятда ачинарли ҳол.

Китоб дейишга ҳам тил бормайдиган даража­даги “ёзув”ларга эргашиб юрган одамларни кўрга­нин­гда, Аллоҳ залолатдан асраган кишигина саломат қолишига шубҳанг қолмайди.

* * *

Дон Кихот синдроми

Модомики “Ҳизбут-таҳрир” ўз китобларида “Ҳизб муассиси юксак самоларда парвоз қилади”, “девор ортидаги нарсани кўради”, каби бадиий-фантастика ва мистика услубларини ишлатишдан тортинмаган экан, биз учун ҳам жаҳон бадиий адабиётига мурожаат этиб кўриш фойдадан холи бўлмас деб ўйлаймиз.

Донишмандлар таъкидлашича, жоҳил киши ниятлари қанчалик эзгу ва олдига қўйган мақсад­лари нақадар олий бўлмасин, уларга етишмоқ йўлидаги хатти-ҳаракатлари – одатда, ўзгармас ижтимоий қонуниятларга номувофиқ бўлгани ҳамда шарт-шароитни инобатга олинмагани боис – манфаат келтириши даргумондир. Бу хулосага келиш учун диндор олим бўлиш шарт эмас. Бино­барин, Ислом оламида ҳам, Ғарб оламида ҳам мутафаккирлар, ёзувчи ва шоирлар айни мавзуда фойдали асарлар яратганлар.

Масалан, Испан адиби Мигел Сервантеснинг “Дон Кихот” романи бундан бир неча аср муқаддам ёзилган бўлса-да, ҳамон қизиқиш билан ўқилади. Сабаби – бу ўлмас асарда айнан шу ҳодисани гўзал услубда баён қилинган. Бу китобда нотўғри фикрлар ғалаёни натижасида ўраб турган воқеликдан узилиб қолиш инсонни қандай аянчли оқибатларга олиб келиши мумкинлиги усталик билан кўрсатиб бе­рилган. Бу муаммо Сервантес ё бошқанинг замони ва макони билан чекланиб қолмайди, балки ҳар ер ва ҳар замонда учраши мумкин. Замон ва макон ўзгариши билан унинг шакли ўзгариб, моҳияти эса ўша-ўша қолаётир. Шу боисдан ушбу асарни одамлар ҳамон катта қизиқиш билан ўқийдилар.

Китоб мутолаасидан сўнг кимдир Дон Кихот образида ўзини кўргандек бўлса, яна кимдир бу ажиб қаҳрамон сиймосида фалон танишига ўхшашлик топади. Бизнинг эътиборимизни ҳам, Сервантес қаҳрамонининг тақдири кўп жиҳатдан адашган биродарларимиз тақдирига ўхшаб кетиши ўзига тортди.

Китобда келишича, Дон Кехана исмли бир идалго ўша пайтларда оммалашиб кетган рицарлар ҳақидаги китобларга қизиқиб қолади. Унинг “ажойиб рицарлик жасоратлар”ини мадҳ этувчи романга қизиқиши тобора кучайиб, бисотидаги нарсаларни сотиб бўлса ҳам, топганига шундай китоблар харид қилишга ва уларни қайта-қайта ўқишга киришади. Аста-секин Кехана бу китобларда тасвирланган хаёлий рицарлар оламига шўнғиб кетиб, охир-оқибат ўзи яшаётган замон воқелигидан мутлақо узилади, борлиқни ҳам китобларда ўқиган ҳикоялари асосида қабул қиладиган бўлиб қолади.

Дон Кехана бориб-бориб, мутолаа қилган бемаъни китоблар таъсирида, ўзининг хаёлотида маҳкам ўрнашган “жаҳонгашта рицар”га чиндан айланиб қолганига ишонади. Шу кундан бошлаб у “мазлумлар ва нотавонларга ҳомийлик қилиш”, “поймол этилган ҳуқуқларни қайтариш” ва “йўқол­ган адолатни тиклаш” учун курашга бел боғлайди, ҳар қандай жабр-зулмга чек қўйиб, адолат танта­насини таъминлашни орзу қилади.

Лекин унинг ниятлари, олдига қўйган мақсад­лари қанчалик чиройли ва олийжаноб бўлмасин, воқеликдан узилиб қолгани, ҳаётни борича эмас, балки китобларда ўқиганига монанд тасаввур этиши натижасида, идалго ҳаётини остин-устун қилиб юборади ва ҳаммага кулги бўлади.

Аввалига у китобларда ёзилганидек, ҳеч бир маъноси бўлмаган қуруқ дабдабали маросим ила рицарлик қасамёдини қабул қилади. Кейин Рицар бўлганимдан сўнг, албатта, жасоратлар амалга оширишим керак деган тушунчадан келиб чиқиб, ўзи учун жиддий ва фойдали кўринса-да, қолганлар учун ўта кулгили ва бефойда, гоҳида эса зарарли ишларга қўл уради. Масалан, тинч ўтлаб юрган қўйлар подаси унинг кўзига душман бўлиб кўриниб, дарҳол ёпирилиб келаётган ёғийлар билан Ватан ҳимояси учун жангга киради. Аслида эса, қўйлар сурувига ҳужум қилиб, кўп қўйларни ўлдиради ва жабрланган подачидан ҳақли равишда калтак ейди.

Ёки хаёлий севгилисига зарар етказмоқ мақса­дида учиб келган девлар билан урушаяпман деб ўйлаб, оддий шамол тегирмони билан яккама-якка олишувга чиқади. Натижани ўзингиз ўқиган ва фильмларида кўрган бўлсангиз ажаб эмас.

Яна бир ўринда кишанланган одамларни қўриқлаб кетаётган қуролли гуруҳга дуч келиб, бу тутқунлар “бечора мазлумлар” экан, уларни манави золимлар қўлидан қутқариш менинг рицарлик бурчим, деб қўриқчиларга ташланади ва амаллаб, “мазлумлар”ни озод қилади. Аслида эса, “мазлумлар” – давлат тарафидан ҳибсга олин­ган ашаддий каллакесар ва қароқчилар бўлиб, Дон Кихотнинг олийжаноб жасорати оқибатида озодликка эришадилар ва чор-атрофга тум-та­рақай ёйилиб, яна одамлар бошига кулфат ёғдира бошлайдилар.

Биз айтмоқчи бўлганимиз шуки – Дон Кихот миясидаги айнишнинг асли – унинг фақат бир хил йўналишдаги китобларни ўқийвериши оқибатида вужудга келган эди.

Чиндан ҳам, кишига фақат бир хилдаги маълу­мотларни кетма-кет тиқиштириб берилаверса, унинг фикрлаш тарзи ҳам бошқача йўналишни тан олмайдиган ва ўзгача фикрларни рад этаверадиган бўлиб қолади. Унинг учун энди ҳамма нарса фақат оқ ва қора рангларда кўриниб, бўлак рангларни хаёли қабул қилмай қўяди.

Буни руҳшуносликда ҳам ярим ҳазил тарзда “Дон Кихот синдроми” деб аталади. Бу руҳий касалга фақат бир соҳага ўралашиб қолган, шу мавзуда­ги китобларни ўқийверган, фақат шу тарзда фикр юритувчи инсонлар билан мулоқот қилаверган одамлар чалинади. Охири бориб бундай инсон кўзига ҳамма нарса худди китобларида ўқиганидек кўринадиган “восвос”, замонавий ибора билан айтганда эса – “параноя” бўлиб қолади.

“Ҳизбут-таҳрир” аъзолари ҳам, фақат “Ҳизб сақофати”га оид китобларни ва нашрларни ўқий­вериш натижасида, онгларида шундай ўзгариш рўй берган бўлса, ажаб эмас. Дунёқараши бироз кенгроқ бўлгани боис “ҳизб сақофати”га оид китоблар билан чекланмасдан, ислом оламидаги бошқа китобларни ҳам мутолаа қилишда давом этган ҳизбийлар ушбу “дард”га мубтало бўлмаганлиги фикримизни тасдиқлайди.

Дон Кихотнинг бемаъни расмиятчиликдан иборат бўлган маросимда сохта тантанаворлик билан қабул қилган қасамёди каби, аслида “Ҳизбут-таҳрир” қасамёди ҳам расмиятчиликдан бошқа нарса эмас. Зеро, Исломга чин дилдан хизмат қи­лиш учун кимгадир қасамёд қилиш шарт эмас. Мўминнинг оддий сўзи ва ваъдаси ҳам, ҳаттоки дилида ўзи учун қилган аҳди-паймони ҳам қатъий­лик ва жиддийликда ундан кам эмас.

Лекин шу қасамёд ортидан Дон Кихот онгида “Рицар бўлганимдан сўнг бирон жасорат кўрсатмасам бўлмайди” деган ғоя кучли аланга олгани каби, “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларида ҳам қасамёддан сўнг ўхшаш ҳолат вужудга келиши эътиборга лойиқ. Негаки, айнан қасамёддан сўнг “Ҳизбут-таҳрир” аъзолари миясида ҳам: “Оламни яхши тарафга ўзгартириш энди менинг зиммамда фарз” деган ғоя доминантага айланади.

Умр ўтиб бораётгани, ўлим яқинлашаётгани, охират учун бирон озуқа тайёрлаш фурсати ҳам тобора бой берилаётгани каби нарсалар уларнинг кўзига ташвиш қилишга арзимайдиган бир ўткинчи матоҳ бўлиб кўринади. Оила, ота-она ва бола-чақа ташвиши қолиб кетаётгани ҳам олийҳиммат биродарларни (жаҳонгашта рицарларни деб ўқисангиз ҳам майли) деярли қизиқтирмай қўяди.

Дон Кихот ўз идеали йўлида жонбозлик ва мардлик кўрсатиб олға бориши, машаққатлар олди­да сабр-матонат, руҳий тетиклик намойиш этиши мақтовга сазовор бўлса-да, лекин воқеликни ўз­гартириш учун мутлақо хаёлий ва муҳол йўлни танлаганлиги унинг фожеасидир.

Худди шунга ўхшаб, “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларида ҳам фидойилик, қатъийлик, бардош каби хислатлар йўқ эмас. Ўзига яраша ихлосни ҳам уларда инкор этиб бўлмайди. Аммо маълум бўлсинки, ҳар қандай яхши фазилат, агар ўз ўрнида ва муносиб тарзда қўлланилмас экан, ўз эгасига фойда ўрнига зиён, атрофдагиларга ҳам бахт ўрнига фақат кўнгилсизлик келтиришдан нарига ўтмайди. Бошқача қилиб айтганда, жоҳилнинг барча фазилатлари гоҳида қоқ тескари – разилатлар натижасини беради.

Дон Кихот-ку ўлимидан сал аввал бахти чопиб, ўзига келади. Қилган хатоларидан қаттиқ пушаймон бўлади. Энг муҳими бу восвосга нима сабабдан чалинганини англаб етади. Шу сабабдан уйдаги барча рицарлик романларини гулханда ёқтиради. Якка меросхўри бўлган жиянига эса, зинҳор бундай китобларни мутолаа қилмаслик ва бунақа китобларни ҳечам ўқимаган йигитга турмушга чиқиш шарти билан бор давлатини мерос қолдиради. Тан олиш керак, унинг мисолида бундан-да тўғрироқ ечим йўқ эди.

Афсуски, бизнинг жаҳонгашта рицарларимиз­нинг бахти Дон Кихотники каби чопмаётир. Уларнинг кўплари ўз хатоларини англаш бахтига муяссар бўлмаяптилар.

Бизнинг ўйлашимизча, ҳизбий восвосликдан қутулишга ҳам Дон Кихотнинг ечими ёрдам бериши мумкин. Яъни, улар орасида ўзини ўнгламоқчи бўлган инсонларга Ҳизб сақофатига оид китоблар билан чекланавермасдан, улардан тезроқ қутул­моқ керак. Аҳли сунна вал жамоа олимлари тарафи­дан битилган мўътабар китоблар билан танишмоқ, ислом оламидаги тафсир, ҳадис, ақида, сийрат, фиқҳ, ахлоқ ва бошқа соҳаларда ёзилган машҳур китобларни мутолаа қилмоқ лозим. Улар фақат ўзига ҳамфикр бўлган инсонлар билан эмас, кенгроқ исломий билимларга эга бўлган бошқа кишилар билан ҳам суҳбат қуришлари даркор.

Албатта, биз “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларига Дон Кихотдан ибрат олинглар, демоқчи эмасмиз. Буни фақат ўхшаш мисол тариқасида эслаб ўтдик, холос. Аксинча, Сервантеснинг ўзи ҳам, Данте, Гёте, Руссо, Лафонтен, Толстой ва бошқа мутафаккирлар қа­тори, ўз даҳоларини аслида Исломдан истифода этган деб биламиз.

Лекин биз бу хулосамизни, ушбу китобда зикр қилинган ва бошқа кўплаб оят ва ҳадислар мазмунидан келиб чиқиб айтмоқдамиз.

Чунончи, яна бир ҳадисда Абу Саъид Худрий Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) шундай дедилар:

Сиздан аввалгилар ичида тўқсон тўққиз жонни ўлдирган бир киши бор эди. Ўша одам Ер юзидаги энг олим инсон ҳақида суриштирганида унга бир роҳибни[53] кўрсатишди. Бас, ўша роҳибга бориб, унга “Тўқсон тўққиз кишини ўлдирдим, энди менга ҳам тавбадан умид борми?” деб сўради. Роҳиб унга: “Йўқ” деб жавоб берди. Бас, буни ҳам ўлдириб, шу билан ўлдирганлари сонини юзта қилди. Сўнгра яна Ер юзидаги энг олим киши ҳақида сўради. Бу гал унга бир олим кишини кўрсатдилар. Ўша олимга: “Мен юз кишини ўлдирдим, энди менга ҳам тавбадан умид борми?” деб сўради. Олим унга: “Албатта, бор. Ким сен билан тавба ўртасини тўсиши мумкин?!” деди ва: “Сен фалон-фалон ерга боргин. У ерда Аллоҳга сиғинадиган одамлар бор. Сен ҳам ўшалар билан биргаликда Аллоҳга ибодат қилгин. Юртингга эса қайта кўрма, зеро бу ер ёмонлик юртидир”, – деди. Бас, у йўлга чиқди. Йўлнинг ярмига етганида унга ўлим келди. Раҳмат фаришталари билан азоб фаришталари унинг ҳақида келиша олмадилар. Раҳмат фаришталари: “Бу инсон тавба қилган ҳолда, дили билан Аллоҳга юзланиб келди”, дейишса, азоб фаришталари: “Ахир у ҳеч бир яхшилик қилмаган!” дейишди. Шу пайт улар олдига одам суратидаги бир фаришта келди ва раҳмат ва азоб фаришталари ундан ўзлари ўртасида ажрим қилиб беришни талаб қилишди. Шунда у: “Иккала юрт ўртасидаги масофани ўлчанглар. Бу одам қай бирига яқинроқ бўлиб чиқса, у ўша тарафникидир”, деди. Фаришталар ўлчаб қарадилар ва уни хоҳлаб кетаётган юртига яқинроқ эканини топдилар. Бас, унинг жонини раҳмат фаришталари олдилар”.

Ҳасан Басрий айтди: “Ўлими келганда ҳалиги киши кўкраги билан яхши юрт тарафга силжиди” (Муттафақун алайҳи, бу лафз Муслимга тегишли).

Зеро, ҳалиги одам кейинроқ олимга дуч келма­ганида, шу кетишда, умидсизлик сабабли, яна одам ўлдиришда давом этиб, халққа ҳам даҳшат солган, ўзи ҳам тўғри жаҳаннамга борган бўларди. Яна бу ҳадисдан роҳибсифат одамлар фақат ибодатга зўр бериб, илмга бепарво бўлгани сабабли, улардан фатво сўралмагани маъқул экани олинади.

Олим киши эса илмга асосланган фатвоси билан ўз ҳаётини ўлимдан, фатво сўровчини эса абадий азобдан сақлаб қолди. Албатта, у шундай десам, мени ҳам худди роҳибни ўлдирганидай ўлдириб юбориши мумкин, деган фикрга суянмаган. Чунки унга роҳибнинг ўлими хабари етган-етмагани ҳадисда айтилмаган. Бунда илм билан берилган фатво фақат яхшилик келтиришига ишора бор.

Олимнинг сўзидан маълум бўладики, тавба қилган кишига гуноҳ содир этган жойларидан ҳамда гуноҳда шерик-ёрдамчи бўлган ёр-дўстларидан узоқлашиши, модомики яхши тарафга ўзгармасалар, улар билан алоқани буткул узиши, уларни қўйиб солиҳ ва хайрли кишиларга, олимлар ва ибодатли тақво эгаларига, халққа ибрат бўлган пешволарга қўшилиши, шулар суҳбатидан баҳраманд бўлиши тавсия этилади ва шундай қилса унинг тавбаси янада таъкидланади.

Демак, бундай одамларга шу яшаётган ерида, шу дўст-биродарлари орасида, шу аҳолига хос жирканч ахлоқлар билан ва чор-атрофдан уни исканжага олган бузуқ шарт-шароитлар гирдобида тавба қилишнинг иложи йўқ экан.

Чинакам тавба қилмоқчи бўлган инсон Аллоҳга чин ибодат қиладиган олим зотларга дўст бўлса, фозил кишилар билан ҳамжиҳат бўлсагина буни уддалаши мумкин экан.

Айтмоқчимизки, баъзи ҳолатларда кишига фақат “чин тавба қилмоқчиман”, “хато қилаётган бўлсам, шуни тушуниб етмоқчиман”, деган қуруқ гапларнинг ўзи кифоя қилмайди.

Зеро, саҳиҳ ҳадисларда келишича, Аллоҳни зикр қилаётган, ўзаро илм ўрганаётган кишилар тўғрисида Аллоҳ таоло ўз ҳузуридаги фаришталарга: “Сизларни гувоҳ қилиб айтаманки, шуларнинг барчасининг гуноҳини кечирдим”, деб айтади. Шунда фаришталар: “Қандай қилиб, ахир ораларида улардан бўлмаган, фақат битталарида иши борлиги учун иттифоқо ўтирган одам бўлса?!” деб ҳайрон бўлишади. Шунда Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло айтади: “Булар шундай бир қавмки, ҳатто бирон ҳожат сабабидан улар билан ўтирган одам ҳам бахтдан мосуво бўлмас”.

Ҳизбий биродарларимизга насиҳатимиз ҳам айнан шундай. Сизлардан илтимос, шу кунгача биз кўп ўринларда гувоҳи бўлганимиздек, олим ва фозил кишилар учраб қолганда, гўё моховдан қочгандай улардан қочманглар! Ёки қочишга улгуролмай қолганда қилганингиздек, олимларни мутлақо ўзингизга ҳам, уларга ҳам кераксиз, иккиламчи нарсалар тўғрисидаги саволлар билан банд қилиб қўйманг. Чунки улар сизнинг майна қилаётганингизни билмаган ҳолда, шу нарсанинг жавоби бунга зарур экан деб ўйлаб, мўминларча соддалик билан батафсил жавобга киришадилар.

Аксинча, улар тарафга ошиқинглар, зеро юқо­ридаги ҳадисда айтилганидек, улар билан бирга тасодифан ўтириб қолганлар ҳам илоҳий нурдан баҳраманд бўладилар.

Улардан кераксиз эмас, энг зарур нарсалар ҳақида, масалан, нимага Ҳизбни Аҳли суннадан эмас, деб айтишлари, Аҳли сунна ўзи кимлар экани, наҳотки Абу Ҳанифа, Молик, Шофеъий, Аҳмад ибн Ҳанбал, Бухорий, Муслим каби олимлар Ҳизб кўтараётган фикрларга қарши бўлганлари рост эканлиги ҳақида сўранглар ва ҳоказо. Чунки бу ҳақда сизнинг шерикларингиз ё билмайдилар, ё атай яширадилар. Валлоҳу аълам.

 Учинчи қисм

Аллоҳ учун энг суюкли дин

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

“Сўзларнинг энг яхшиси Аллоҳнинг китобидир. Йўлларнинг энг яхшиси Муҳаммад (соллаллоҳу алай­ҳи ва саллам) йўлидир. Ишларнинг энг ёмонлари кейинги пайдо қилинганларидир. Зеро, кейин пайдо қилин­ган ҳар бир нарса бидъатдир, ҳар қандай бидъат залолатдир”[54] (Имом Муслим ривояти).

“Орангизда икки нарсани ташлаб кетмоқдаманки, уларни маҳкам ушласангиз, ҳаргиз адашмайсизлар: Аллоҳнинг китоби ва менинг суннатим” (Имом Аҳмад ривояти).

Оламга раҳмат этиб юборилган Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Аллоҳ таоло ҳу­зуридан олиб келган дин ҳақида умматга таълим берар эканлар, марҳамат қиладилар:

“Албатта, бу дин осон, енгилдир. Ким у билан беллашмоқчи бўлса, албатта, дин уни енгиб қўяжак. Бас (шундай экан), тўғри (ўрта) йўлни тутинглар, (ўрта йўлга) яқинроқ юришга ҳаракат қилинглар ва хурсанд бўлинглар. Ўзингизга эрталабки, тушдан кейинги ва озроқ туннинг охирги қисмидаги (унумли) вақтлардан ёрдам олинглар” (Имом Бухорий ривояти).

Ушбу ҳадис шарҳида Ибн Ҳажар Асқалоний айтади:

“Бу дин осондир” – яъни аввалги динларга нисбатан анча осонлаштирилгандир. Зеро, аввалги динларда масалан гуноҳдан тавба қилиш – кишининг ўзини ўлдириши билан адо этиларди. Бу динда эса тавба қилиш учун фақат гуноҳдан тўхташ, уни қайта содир этмасликка қасд қилиш ҳамда надоматнинг ўзи кифоя қилади.

Аллоҳга энг суюмли дин енгил-осон диндир. Имом Аҳмад ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда Расу­луллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтдилар: “Энг яхши дин – энг осонидир”. Ҳаниф деб араб тилида Иброҳим (алайҳиссалом) миллатида бўлган кишига айтилади. Иброҳим (алайҳиссалом) ўзлари ҳам ботилдан ҳаққа мойил бўлганлари сабабли “ҳаниф” деб номланганлар. Зеро “ҳинф” сўзининг асли мойил бўлишдир. Осон дин эса осонлик устига қурилган маъносидадир.

“Кимки у билан беллашмоқчи бўлса, албатта дин уни енгиб қўяжак” – яъни кимки диндаги юмшоқлик ва енгиллик тарафини тарк қилиб, диний амалларда чуқурлашадиган бўлса, бунга ожизлик қилади, бошқа амалларни ҳам қилолмайдиган бўлади ва шу тариқа мағлуб бўлади… Ибн Мунир айтди: “Ушбу ҳадис нубувват мўъжизаларидандир, чунки биз ҳам, биздан аввалгилар ҳам кимки динда чуқур кетган бўлса, албатта, амалдан узулиб қолганини кўрганмиз”. Имом Аҳмад ривоят қилган ҳадисда: “Сиз бу динни уни енгишга уриниш ила қўлга киритолмайсиз. Динингизнинг энг яхшиси осонликдир”.

Ҳадисдан шаръий рухсатларни олиш лозимлигига ишора борлиги тушунилади. Зеро рухсатдан фойдаланиш мумкин бўлган ўринда ҳам қатъият, азиматни танлаш – чуқурлашишдир. Масалан сув ишлатса, касал бўлиши мумкинлигини била туриб, барибир таяммум қилмасдан, сув ишлатиб, натижада ўзига зарар келтирган кимса каби. “Лекин тўғри (ўрта) йўлни тутинглар” – бу ерда “садод”ни лозим тутинг дейилган, садод[55] эса араб тилида жуда ўтказиб юборилмаган ва сусткашлик ҳам қилинмаган тўғриликдир. Луғат аҳли садод – амалда ўртача бўлишдир, дейдилар.

“яқинроқ юришга ҳаракат қилинглар” амални энг комил суратда бажаролмасангиз ҳам, шунга яқинроқ олиб боринглар маъносида.

“хурсанд бўлинглар” – оз бўлса-да, лекин давоматли амалингиз ажр-савоби ила хурсанд бўлингиз. Ушбу хушхабар билан амалини комил суратда бажаролмаган киши ирода этилганки, агар амални комил суратда бажаришдан ожизлик унинг атай қилган ишидан бўлмаса, амалида у йўл қўйган нуқсон келажакда савобининг камайишига сабаб бўлмайди, дейилмоқчи.

“ўзингизга эрталабки, тушдан кейинги ва, озроқ туннинг охирги қисмидаги (унумли) вақтлардан ёрдам олинглар” – яъни ибодатларда давоматли бўлиш учун уларни ўзингизга хуш ёқадиган ва адо этиш осон бўлган пайтларда бажариш билан ёрдам олинглар. Ҳадисда “ғодва” (эрта тонгда юриш), “равҳа” (тушликдан кейин юриш), “дулжа” (туннинг охирида юриш) деган лафзлар ишлатилгани ҳам бежиз эмаски, мусофир учун юришга энг муносиб пайтлар шулардир. Гўёки расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бирор мақсад сари йўлга чиққан кишига мурожаат қилиб, унга сафар учун энг маъқул пайтларни эслатиб қўймоқдалар. Зеро мусофир эртаю кеч тинмай юраверадиган бўлса, бунга ожизлик қилади ва кўзлаган мақсадига етолмайди. Сафар маъқул пайтларда юриш эса мусофирга сафарида ҳеч бир машаққатсиз бардавом бўлишига имкон беради.

Бу жуда гўзал истиора бўлиб, дарҳақиқат дунё охират сари кўчиш диёридир, ишора қилинган вақтлар эса, ибодат учун энг маъқул, енгил пайтлардир. Ибн Аби Зиъб ривоятида: “иқтисод билан, иқтисод билан етиб борасизлар” лафзлари ҳам бор бўлиб, бу ҳам ўртача йўлни ушлашни англатади /Иқтибос тугади/.

Демак, қай бир инсон нафси учун оғир ишларни, масалан уззу-кун ҳолдан тойгунча намоз ўқишни ёки узлуксиз рўза тутишни ўзига доимий одат қилиб олмоқчи бўлса, охир-оқибат бу нохуш натижаларга олиб келиши мумкин. Чунки эртами ё кеч, у барибир ҳолдан тояди ва ўшанда, қолган одамлар бажариб юрган оддий ибодатларни ҳам бажаролмайдиган бўлиб қолади.

Шундай экан, мусулмон киши ўзи бардавом қолиши мумкин бўлмаган ишларга киришмай, балки мўътадилликни лозим тутмоғи ва ўзи учун оптимал, кун сайин бемалол давомат қилиши мумкин бўлган ишларга одатланмоғи лозим. Зеро саҳиҳ ҳадисларда ворид бўлганидек, токи биз ўзимиз ибодатларимизда ва амалларимизда малолланмас эканмиз, Аллоҳ ҳам бизни ажрлантиришда малолланмайди.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

“Аллоҳ ҳеч бир жонни Ўзи унга ато этган (ризқ)дан бошқа нарсага таклиф қилмас. Аллоҳ танглик (камбағаллик)дан кейин енгиллик (бойлик)ни ҳам пайдо қилур” (Талоқ, 7).

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) марҳамат қилдилар:

“Мен ҳаниф (ҳаққа бошловчи), енгил дин билан пайғамбар этиб юборилдим” (Аҳмад ривояти).

Абдуллоҳ ибн Аббосдан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан:

– Аллоҳ учун энг суюкли дин қайси? – деб сўрашганида: у зот

Ҳаниф[56] ва енгил дин, – дея жавоб бердилар” (Бухорий ривояти).

Яна бир ҳадисда:

“Расулуллоҳ икки ўғлининг ўртасида, уларга таяниб пиёда кетаётган бир қарияни учратиб:

– Бунга нима бўлган? – деб сўрадилар.

– Ё Расулуллоҳ, бу кишининг зиммасида Байтуллоҳгача пиёда юриб бориш назри бор, – деб жавоб беришди ўғиллари.

Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтдилар:

– Эй қария, уловга миниб олавер. Зеро, Аллоҳ сендан ҳам (бундай) назрингдан ҳам беҳожатдир” (Имом Муслим, Абу Довуд ва Термизий ривояти).

Кўриб турганимиздек, жисмоний ёхуд маъна­вий қийинчиликка маҳкум этувчи бундайин назр ва қасамларнинг, аслида, Аллоҳга ҳам кераги йўқ, банданинг бу каби беҳуда уринишларидан Пар­вардигори олам мутлақо беҳожат. Баъзи одамлар эса, аслида, Аллоҳ парво қилмайдиган қасамларни ичиб, уларни бажариш ортида ўзини ҳам, қолган­ларни ҳам қийнайдилар. Ҳолбуки, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтганлар:

– Ҳеч ким ўзининг амали билан жаннатга кирмайди.

– Сиз ҳамми, ё Расулуллоҳ? – деб сўрашганида Расулуллоҳ:

– Ҳа, агар Аллоҳ таоло мени Ўз раҳмати оғуши­га олмаса, мен ҳам (ёлғиз тоат-ибодатим билан жаннатга киролмагайман). Шу боисдан тўғри йўлдан озманглар, қуюшқондан чиқманглар, ўзингизга ўзингиз ўлим тиламанглар. Агар кишининг қилмиши яхши бўлса, шоядки яхшиликлари янада зиёда бўлгай ва агар у ёмонликка мойил бўлса, шояд инсофга келиб, Аллоҳ таоло розилигини истаб қолгай, – деб жавоб бердилар”.

Шунинг учун, қариган чоғларида ўз фарзанд­ларининг қарамоғи ва меҳрига кўз тиккан ота-оналарини ўртага қўйиб, жуфти-ҳалолларининг меҳр-муҳаббатига ва эътиборига зор бўлаётган турмуш ўртоғларини ўртага қўйиб ҳамда ота-оналари кафолатига, ҳимоясига, таълим-тарбиясига муҳтож ва чанқоқ ўғил-қизларини ўртага қўйиб, биз “Ҳизбут-таҳрир” гуруҳи аъзоларидан ушбу китобда ўқиган оятлари, ҳадислари ва уламоларимизнинг шарҳу тафсирлари асосида ўз қарашларини қайта кўриб чиқишларини илтимос қиламиз.

Агар ҳизбий биродарларимиз дунё ишлари ташвишини қилаётган бўлсалар, (ҳолбуки, давлат қуриш, халифа тиклаш каби ишлар диний эмас, халойиқ ўртасидаги муомалаларни тартибга солишни кўзлайдиган дунёвий мақсад саналади) билсинларки, буни ўнглашнинг ҳам энг ишонарли ва аниқ йўли – охират қайғусида жиддий бўлишдир. Зеро, салафларимиз ҳикматларида бор:

“Ким охирати учун амал қилса, дунёсининг ишига Аллоҳ кифоя қилгай. Ким ўзи билан Аллоҳ ўртасидаги ҳолатни ўнгласа, Аллоҳ у билан одамлар ўртасидаги аҳволни ўнглагай. Ким ўз ботинини ислоҳ қилса, Аллоҳ унинг ташини ҳам ислоҳ этгай”.

* * *

Ислом дини инсонни бахтли қилишни кўзлайди

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

«(Эй, Муҳаммад!) Биз Сизга бу Қуръонни (дин ишида) машаққат чекишингиз учун эмас, балки (Аллоҳдан) қўрқадиган кишилар учун эслатма сифатида нозил қилдик» (Тоҳо, 2–3).

Бу оятлар Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ниҳоятда ибодатларга берилиб, ўз саломатлиги, инсоний бахти тўғрисида мутлақо куюнмай қўйган кезда, бундай қилиш нотўғри эканини билдириш учун нозил бўлган.

Имом Табарий тафсиридан иқтибос:

Ушбу каломнинг таъвили: Эй киши, бу Қуръонни – унинг нозил этилиши сизга бахтсизлик келтирмоғи учун туширмадикки, амаллардан тоқатингиз ет­майдиган даражада ўзингизга юклаб олсангиз. Зикр қилинишича, мазкур оятлар Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) тунда кўп намоз ўқишлари са­бабли чарчоқ, машаққат ва бедорликдан қийналиб қолганларида нозил бўлган /иқтибос тугади/.

Абдураҳмон Саъдий ушбу оят тафсирида айтади:

«Парвардигори оламнинг сизга Ўз оятларини нозил қилиб, Қуръони каримни ва Ислом шариатини таъ­лим бериши – асло сизнинг оддий инсоний бахтлар­дан мосуво бўлишингиз мақсадида эмас. Аллоҳ ўз бандалари зиммасига уларнинг қўлидан келмайдиган ишларни ҳаргиз юкламайди. Билъакс, сизларни бахт-саодат ва роҳат-фароғат сари етакловчи йўлга бошлаш мақсадида Меҳрибон ва Раҳмли Раббингиз сизга ваҳий жўнатиб, Қуръони карим ва Ислом шариатини ўргатади.

Аллоҳ Ўз ваҳийсини инсон қалбига маънавий озуқа ўлароқ этгани каби, танаси учун ҳам фароғат манбаи қилди. Башарий тафаккур ва онг инсонларни мудом Аллоҳ оятларига имон келтиришга ва Унинг буйруқларини бажаришга ундайди. Зеро, бандалар учун шу ҳаётда ҳам, ўлимдан кейин ҳам бахт ва саодатнинг кафолати фақат шундадир».

Худди шунингдек, бугунги кунда ҳам мусул­мон киши ўзига фарз этилмаган нарсалар кети­дан югуриб, дунё ҳаётидаги барча лаззат ва яхшиликлардан ўзини маҳрум қилиши яхши эмас.

Афсусуки, ҳозирда баъзи биродарлар на ўзла­рининг, на яқинларининг бахт-саодати ҳақида ўйламай қўйганлар. Ҳолбуки, уларнинг ўзлари ҳам, аҳли-оилалари, фарзандлари ва ота-оналари ҳам, авваламбор Одам фарзанди эканлари боис, қолаверса, мусулмонликлари эътибори билан бахтли ва хотиржам ҳаёт кечиришга ҳақлилар. Балки ишонч ва ғурур билан айтиш мумкинки, Аллоҳ уларнинг барчаларини бахтли ҳаёт кечи­ришлари учун яратган, дунёга келтирган. Лекин улар ўзларининг сиёсий жиҳатдан ўта радикал, исломий жиҳатдан шозз (яъни асосий ислом жамоасидан ажралиб турадиган) фикрлари билан барчани ўзига қарши қаратиб олганлар. Устига устак тағин бу нарса ўзларига хуш ёққандай, нафақат ўзларини, балки улар ортида турган энг яқин ва азиз инсонларини ҳам дарбадарликка, сарсон-саргардонликка маҳкум этмоқдалар.

Ибн Касир тафсиридан иқтибос:

Аллоҳ таоло Расулуллоҳга Қуръонни нозил қилганида, у киши ва асҳоблари тунда намоз ўқийдиган бўлдилар. Буни кўрган мушриклар: “Бу Қуръон Муҳаммадга уни бахтсиз этиш учунгина нозил бўлган экан-да”, – дейишди. Ўшанда Аллоҳ таоло юқоридаги оятларни нозил қилди.

Бас, иш нобакорлар ўйлаганларича эмас, билъакс, кимга Аллоҳ илм ато этган бўлса, демак унга кўп яхшиликни ирода қилгандир. Муттафақун алайҳи ҳадисда келгани каби:

«Аллоҳ қай бир инсонга яхшиликни ирода этса, ўшани динда фақиҳ қилиб қўяди»

Шу оят борасида Мужоҳид айтган:

Бу оят худди «Муззаммил»даги манави оят кабидир: «Қуръондан (ўзингизга) осон бўлган даражада ўқийверингиз!»Зеро саҳобалар намозда йиқилиб қолмаслик учун ҳатто кўкракларини арқон билан боғлаб олардилар.

Қатода айтди: “Йўқ, Аллоҳга қасамки, уни бахт­сизлик сабаби қилмади. Лекин уни раҳмат, нур ва жаннат сари йўл кўрсатувчи қилди” /иқтибос тугади/.

Демак, Аллоҳ таоло ушбу Қуръонни – бандалар унга амал қилиш мақсадида ўзларини машаққат­дан олиб, машаққатга солишларини, дунёда бирон рўшнолик кўрмай, бошларини тоат-ибодатдан кўтармай ва умрларини фақат диний расм-русумлар ила ўтказган ҳолда яшашларини истаб нозил қилмаган экан.

Балки Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­дан жуда кўп ҳадисларда ворид бўлганидек, у зот мўминларни нормал дунёвий лаззатлар­дан фойдаланишларини, дунёвий ҳаётга оид масалаларни чиройли ҳал этишларини талаб қилганлар.

Масалан, саҳиҳ ҳадисда келади:

«Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир кишининг иркит бир кийимда юрганини кўриб, ундан сўрадилар:

Сенда бирон мол-мулк борми?

– Ҳа.

Қандай моллардан бор?

– Ҳаммасидан: қўй-сигирларим ва бошқа турли молларим бор.

Аллоҳ қай бир кишига мол-давлат ато этган бўлса, унинг асари унда кўриниб туришини ҳам истайди, – дедилар Расулуллоҳ».

* * *

Қалбнинг қотиши нимадан?

Гоҳида «Ҳизбут-таҳрир» гуруҳи аъзолари ни­магадир кўнгиллари қотиб кетгани, йиғлаш лозим бўлган ўринларда ҳам кўзларидан бир томчи ёш чиқаролмасликларини афсус билан тан оладилар.

«Ҳизбут-таҳрир» тавсия этган китоблардан бошқасини қўлингга олма, «Ҳизбут-таҳрир» нашридан чиқмаган бирон нарсага парво қилма, бўш вақтинг бўлдими – мабодо ўқишга ҳеч нарса бўлмаса, дунёда содир бўлаётган воқеа-ҳодисалардан хабардор бўлиш учун, газета-журналларни титкила» қабилидаги фатво-кўрсатмалар туфайли йиллар давомида оят-ҳадис чашмаларидан бебаҳра қолгани боис қотиб кетган қалблар қачон юмшайди?

Қачон ота-она, аҳли-аёл ва ўғил-қизларнинг аянчли аҳволини ва зор-эзилишларини ҳис этишдан мосуво бўлган қалб эгалари кўзидан ёш қалқиб чиқади?

Наҳот, ҳалиям шуларнинг пайти келмаган бўлса?

«Имон келтирган зотлар учун диллари Аллоҳнинг зикрига ва нозил бўлган ҳақ (Қуръон)га мойил бўлиш (вақти) келмадими?! (Яна улар учун) илгари китоб ато этилган, сўнгра (пай­ғамбарларидан кейинги) муддат узайгач, диллари қотиб кетган кимсалар (яъни, яҳудий ва насронийлар) каби бўлиб қолмаслик (вақти келмадими)?! Уларнинг кўпи фосиқ (итоатсиз)дирлар! (Эй, мўминлар!) Билингизки, албатта, Аллоҳ «ўлган» ерни тирилтирур. Мана Биз ақл юргизишингиз учун сизларга (қудратимизга далолат қиладиган) оятларни батафсил баён қилдик» (Ҳадид, 16, 17).

Оят тафсирида шайх Абдураҳмон Саъдий айтади:

«Наҳотки, мўминларга Қуръон тиловат этил­ганида, Муҳаммад (алайҳиссалом)нинг муборак ўгит­лари ёдга солинганида диллари юмшайдиган, янада раҳм-шафқатли бўладиган ҳамда қўрқув ва итоат билан лиммо-лим тўладиган пайт келмаган бўлса? Шубҳасиз, Қуръон – Яратган Аллоҳ ҳақидаги буюк бир эслатмадир. Мусулмонлар ундаги амру фармонларга ва қайтариқларга мудом бўйсунишлари шарт.

Ушбу оят – кўнгилдагидек, сидқидилдан ибодат қилишга, Буюк Аллоҳ олдида бўйин эгишга, Қуръони карим ҳамда суннати мутаҳҳарадаги барча буй­руқларга сўзсиз итоат этишга ҳамда илоҳий ўгитларни ва шариат қонун-қоидаларини чуқур тафаккур қилишга бўлган бир даъватдир. Мусул­монлар доимо шунга амал қилишлари ва эртага Аллоҳ ҳузу­рида бўлажак жавобгарликдан аввал бугун ўзларини сарҳисоб этишлари даркор.

Бу борада мусулмонлар зинҳор аввалги аҳли китобларга ўхшаб қолмасликлари лозим. Зеро, уларга ҳам Аллоҳ таолога итоат этиш ва барча нарсада Унга бўйсуниш лозимлиги тўғрисида ваҳийлар нозил этилганди. Аммо улар сабрли бўлмадилар ва бир муддат ўтиб яна жоҳилиятга қайтдилар ҳамда ҳақни унут­дилар. Шу сабабли уларнинг имонларига путур етди, ишончлари буткул йўқолди, қалблари эса қотиб кетди.

Инсон қалби ҳар лаҳзада илоҳий ваҳий ва ҳик­матларни эслаб туришга муҳтождир. Қачонки, одамлар бу нарсаларни унутадиган бўлсалар, диллари қотиб, кўзлари эса жонсиз ва нурсиз бўлиб қолади».

Ибн Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

«Аллоҳ зикридан бўлмаган гапларни кўпай­тирмангиз. Чунки Аллоҳ зикридан бўлмаган гапларни кўп гапириш қалбни қотиради. Аллоҳ таолодан энг узоқ банда қалби қаттиқ кимсадир» (Термизий ривояти).

Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: «Банда ўзи аҳамият бермаган ҳолда Аллоҳ таоло рози бўладиган бир сўзни гапириб қўяди-да, ана шу сўзи сабабли Парвардигор уни қанча даражага кўтаради. Яна бир банда ўзи пар­во қилмаган ҳолда Аллоҳ таолонинг ғазабини келтирадиган бир сўзни айтиб қўйиб, шу сабабли жаҳаннамга қулайди» (Бухорий ривояти).

Иброҳим ибн Адҳам (раҳимаҳуллоҳ)га Аллоҳ таолонинг: «Менга дуо қилингиз, Мен сизлар учун (дуоларингизни) ижобат қилай!»(Ғофир, 60) ояти ҳақида савол берилиб: «Биз Аллоҳ таолога дуо қилмоқдамиз, бироқ У дуоларимизни ижобат қилмаяпти-ку?!» – дейилди.

Иброҳим ибн Адҳам (раҳимаҳуллоҳ) бу саволга қуйидагича жавоб берди:

«Чунки сизларнинг қалбларингиз ўнта нарса сабабли ўлган:

1) Аллоҳни танидингиз, бироқ Унинг хаққини адо этмадингиз;

2) Аллоҳнинг Китобини ўқидингиз, аммо унга амал қилмадингиз;

3) Шайтонни душман деб даъво қилдингиз, бироқ уни яхши кўрдингиз;

4) Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни севишни даъво қилдингиз, лекин у зотнинг тавсия ва суннат­ларини тарк этдингиз;

5) Жаннатни севишни даъво қилдингиз, бироқ унга муносиб амал қилмадингиз;

6) Жаҳаннамдан қўрқишни даъво қилдингиз, аммо гуноҳлардан тийилмадингиз;

7) Ўлимнинг ҳақ эканини тан олдингиз, бироқ унинг учун ҳозирлик кўрмадингиз;

8) Бошқаларнинг айбларига ишора қилдингиз, аммо ўз айбларингизга эътиборсиз бўлдингиз;

9) Аллоҳнинг ризқини едингизу, Унга шукр қил­мадингиз;

10) Ўлганларингизни тупроққа қўйдингиз, бироқ улардан ибрат олмадингиз!»

* * *

 Қачон халифа йўқ бўлса…

«Ҳизбут-таҳрир» ўз олдига ва аъзолари олдига қўйган улкан вазифалар – халифаликни барпо этиш… Исломий ҳаётни қайта тиклаш… ҳақида нима дейишимиз мумкин?

Булар мўмин кишининг қулоғига хуш ёқиши мумкин, албатта. Аммо шариат бизни бу нарсага буюрадими? Бу ҳақда биз эртага албатта масъул бўламизми?

«Ҳизбут-таҳрир» раҳнамолари – Ҳа, албатта, масъул бўламиз, дейишади. Лекин Аҳли сунна вал жамоа уламолари бу борада нима фикрдалар?

Хўш, агар «Ҳизбут-таҳрир» илгари сураётган сиёсий кураш ғояси нотўғри бўлса, унда қайси ғоя тўғри?

«Ҳизбут-таҳрир» даъво қилаётган исломий тушунчалар нотўғри бўлса, қайси исломий тушун­чалар тўғри?

«Ҳизбут-таҳрир» чақираётган нарса мусулмон уммати ва унинг илғор вакиллари вазифаси бўлмаса, унда умматнинг бугунги вазифаси нимадан иборат?

Агар тобора Исломдан узоқлашиб кетаётган воқеликни «Ҳизбут-таҳрир» даъват этаётган йўл орқали ўнглаш нотўғри дейилса, шуни амалга оши­радиган бошқа йўл борми?

Умуман, бугунги кунда мусулмонлар нима қил­салар, Аллоҳ розилигига эришишлари, Аллоҳ ирода қилган яхши бандалар қаторидан жой олишлари мумкин бўлади?

Бу мушкул саволларга жавоб бериш учун ақл ва хаёлга эрк беришдан аввал, Муҳаммад (алай­ҳиссалом)га эргашган мўминлар сифатида, бизлар айни мавзуда Расулуллоҳ (соллал­лоҳу алайҳи ва саллам)дан ворид бўлган саҳиҳ хабарларга мурожаат эти­шимиз лозим.

Зеро, Ислом умматининг энг биринчи сифати тавҳид бўлса, шундан ажралмас аъло сифати – динни фақат ва фақат Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)дан олишдир. Бу «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир ва Муҳаммад Унинг расулидир» калимасининг тўғридан-тўғри маъноси, десак ҳам хато қилмаган бўламиз.

Ҳақиқий ютуқ ва нажот Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) кўрсатмаларига ҳеч нарса қўш­маган ҳолда эргашишда ва динга ғулув (чуқур) кетмаган ҳолда амал қилишда эканлигига ишора қилувчи ҳадислар талайгина.

«Айтинг (эй, Муҳаммад!): «Агар Аллоҳни севсангиз, менга эргашингиз. Шунда Аллоҳ сизларни севади ва гуноҳларингизни мағфират этади. Аллоҳ кечирувчи ва раҳмлидир». Айтинг: «Аллоҳ ва Пайғамбарга итоат этингиз!» Агар юз ўгирсалар, Аллоҳ, шубҳасиз, кофирларни севмас» (Оли Имрон, 31).

Ҳофиз Ибн Касир шу оят тафсирида айтади, иқтибос:

Ушбу ояти карима Аллоҳга муҳаббатни даъво қила туриб, ўзи муҳаммадий йўлни тутмаган ҳар қандай кимсага қуйидаги ҳукмни ўқийди: Бу киши айни даъвосида ёлғончидир, токи Муҳаммад (алайҳиссалом) шариатига ва дини набавийга барча сўзлари, амаллари ва ҳолатларида эргашмагунча. Зеро, ҳадисда дейилган:

«Ким биз амр қилмаган бир ишни қилса, у амали ўзига мардуддир[57]» (Бухорий ва Муслим ривояти).

Шу боисдан Аллоҳ айтади: «…Агар Аллоҳни яхши кўраётган бўлсангиз – менга эргашинглар, ана шунда Аллоҳ ҳам сизни яхши кўргай…», яъни сизга сўраганингиздан ҳам юксакроқ нарса – ўзингиз Аллоҳга муҳаббатли бўлишингиздан ҳам олийроғи – Унинг-да сизга муҳаббати ҳосил бўлгай. Зеро, баъзи ҳакиму донишмандлар айтгани­дек: «Сен севишинг ҳали ҳеч нарса эмас, муҳими сени севишларидир».

Ҳасан Басрий ва бошқа салафлар айтишди: «Бир қанча одамлар ўзлари ҳақида «Аллоҳни сева­миз» деб заъм қилишди, шунда Аллоҳ уларни шу оят билан синади».

Сўнгра Аллоҳ таоло айтди: «… ва гуноҳла­рингизни мағфират этгай. Аллоҳ мағфиратли, раҳим зотдир», яъни Расул (алайҳиссалом)га эргашганингиз сабабидан кечиргай. Бунинг барчаси у кишига бир йўлда сафардош бўлишингиз баракоти ила сизга ҳосил бўлгай. Шундан сўнг хосми, оддийми бўлган ҳар бир инсонга буюриб айтди: «Айтинг: «Аллоҳга ва Расулга итоат қилинг! Агар юз ўгир­салар…» Яъни ушбу амрга хилоф этсалар: «…ал­батта Аллоҳ кофир қавмни яхши кўрмас». Бас, бу сўз Расулуллоҳга йўл борасида мухолиф бўлиш куфр эканига ишора қилади. Аллоҳ эса бундай сифат эгасини – агар у Аллоҳни севишини ва Унга яқинликка интилишини даъво қилса ҳам, ўзи ҳақида шу фикрда бўлса ҳам – токи у Расулуллоҳга тўла эргашмас экан, севмайди. Расулуллоҳ уммий[58] пайғамбардир, элчи-расулларнинг охиргисидир, икки тоифа – жин ва инснинг – барчасига Аллоҳнинг расулидир, унинг замонида пайғамбарларми, ҳатто улардан хосроқ бўлганлари элчи-мурсалларми, ҳатто улардан ҳам хосроғи улул-азмларми мавжуд бўлиб қолсалар, бирорталарига ҳам Расулуллоҳга эргашишдан, унинг итоатига киришдан, шариатига бўйсунишдан бошқа нарса ҳалол бўлмасди /Ибн Касирдан иқтибос тугади/.

Иқтибосда келтирилган бир ҳадисга эътибор қаратамиз:

«Ким биз амр қилмаган бир ишни қилса, у амали ўзига мардуддир[59]» (Муслим ривояти).

Бошқа ривоятда:

«Ким динимизда – аслида унда йўқ бўлган бир нарсани пайдо қилса, у албатта рад этилур» (Бухорий ривояти).

Бу ҳадис амалларнинг зоҳирий тарафи учун мезон саналиб, ҳар қандай амал – агар Аллоҳ ва Расулининг амри билан ижро этилмаган бўлса – қилган кишининг ўзига қайтарилажагини ҳамда кимки динда Аллоҳ ва Расули изн бермаган нар­саларни пайдо қиладиган бўлса, Ислом дини ундан пок эканлигини англатади.

Олимлар ушбу мўъжазгина ҳадисдан жуда кўп муҳим қоида ва хулосалар чиқарганлар. Масалан:

Барча амалларга мукаллаф бандалардан содир бўлаётган ишлар сифатида Аллоҳнинг китобида ҳамда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) суннатларида ворид бўлган буйруқ ва қайтариқлар асосида ҳукм берилади.

Қачонки одамлар ўзларига ёқиб қолган амал билан шариат устидан ҳукм чиқармоқчи бўлсалар, ҳар бир мусулмон бундай амални ботил деб билмоғи ва уни кескин рад этмоғи лозим.

Имом Шофеий айтади:

«Қуръони каримга, Саҳиҳ суннатга, саҳобалар ижмосига ёки улардан ворид бўлган саҳиҳ асарга зид равишда пайдо қилинган ҳар қандай янгилик бидъат ва залолатдир».

Имом Бухорий “Саҳиҳ”идаги “Фитналар” кито­бида “Қачонки жамоат (яъни хилофат) бўлмаса, нима қилинади?” деган сарлавҳа остида бир боб ажратиб, унда Абу Идрис Ҳавлоний нақл қилган қуйидаги ҳадисни келтиради.

Ҳузайфа ибн Ямон айтди: «Одамлар Расулуллоҳ­дан яхшилик ҳақида сўрардилар. Мен эса, бошимга тушиб қолишидан хавотирланиб, ёмонлик ҳақида сўрардим. Бас, мен:

– Ё Расулуллоҳ! Биз илгари жоҳилият ва ёмонлик ичида яшар эдик. Аллоҳ таоло ушбу яхшиликни олиб келди. Айтинг-чи, шу яхшиликдан кейин ёмонлик келгайми? – деб савол бердим. Расулуллоҳ:

Ҳа, – дедилар. Мен:

– Ўша ёмонлик ортидан яна яхшилик келгайми? – дедим. Расулуллоҳ:

Ҳа, тутуни билан, – дедилар. Мен:

– Унинг тутуни нима? – деб сўрадим. Расулуллоҳ:

Менинг суннатимдан бошқа суннатни ушлайдиган ва менинг йўлимдан бошқа йўлни тутадиган бир қавм. Уларда маъруфни ҳам, мун­карни ҳам кўрасан, – дедилар. Мен:

– Шу (тутунли)яхшиликдан сўнг яна ёмонлик келгайми? – дедим. Расулуллоҳ:

Ҳа, жаҳаннам дарвозалари устида даъват этувчилар бўлади. Ким уларнинг даъватига эргаш­са, уни жаҳаннамга улоқтирадилар, – дедилар. Мен:

– Ё Расулуллоҳ, уларни бизга васфлаб беринг! – дедим. Расулуллоҳ:

Улар ўз уруғимиздан бўлиб, бизнинг тили­мизда сўзлайдилар, – дедилар. Мен:

– Менга ўша давргача яшаш насиб этиб, уларга етсам, нима қилишимни буюрасиз? – деб савол бердим. Расулуллоҳ:

Мусулмонлар жамоаси ва имомини лозим тут! – дедилар. Мен:

– Агар уларнинг жамоаси ҳам, имоми ҳам бўлмаса-чи? – дедим. Расулуллоҳ:

Ўша фирқаларнинг баридан узилгин. Агар бунинг учун дарахт илдизини маҳкам тишлаб оли­шингга тўғри келса ҳам, то сенга ўлим келгунича шундай тургин, – дедилар» (Имом Бухорий ривояти, 7084).

 Келинг, шу ҳадис шарҳи хусусида мўътабар олимларимиз нималар деганини ўрганиб чиқамиз.

Ҳофиз Ибн Ҳажар Асқалоний ўзининг “Фатҳул Борий” номли шарҳида қуйидагиларни айтади:

“Сарлавҳанинг маъноси: “Мусулмонлар бир халифага ижмо қилмасларидан илгари рўй берган ихтилофда мўмин киши нима қилмоғи лозим?” деб тушунилади.

 “Одамлар жаноб Расулуллоҳдан яхшилик ҳақида сўрардилар. Мен эса, бошимга тушиб қолишидан хавотирланиб, ёмонлик ҳақида сўрардим” – бир ривоятда: “Яхшилик мендан ўзиб кетмаслигини билар эдим”, дейилган.

“жоҳилият ва ёмонлик ичида” – бу ерда куфр, бир-бирини ўлдириш, талаш, фаҳш ишларни қилиш каби Исломдан аввалги ҳолат назарда тутилаяпти.

“ушбу яхшиликни олиб келди” – яъни имон, омон­лик, солиҳлик, фаҳшлардан тийилиш каби, Муслим ривоятида: “ва биз ҳозир шу яхшиликдамиз” дегин зиёдаси бор.

“Ўша ёмонлик ортидан яна яхшилик келгайми?” – Бу ерда ёмонликдан мурод – Усмон (розияллоҳу анҳу)нинг қатл қилиниши ва ундан кейинги бошланган ва давом этаётган фитналар ҳамда шунинг оқибати ўлароқ Охиратда бўлажак жазо-уқубат назарда тутилган.

“тутуни билан” Бу ерда тутундан мурод – “ҳиқд”, яъни қалбдаги кин-адоват дейилган, яна қалбда ёмонлик туйиш ҳам дейилган, яна дил­даги фасод-бузуқлик ҳам дейилган, учаласи ҳам маънодошдир. Яъни, шу ёмонликдан кейин яна яхшилик келса-да, у тоза яхшилик бўлмайди, балки бир доғи билан бўлади. “Дахан” сўзидан мурод тутун деганлар ҳам бор, унда ҳам ҳолатнинг доғли эканига ишора бўлади. Баъзилар “дахан” – ҳар қандай макруҳ нарсадир деганлар. Абу Убайд айтади. Бу ҳадисдан муродни бошқа бир ҳадис шарҳлайдики, унда: “Одамларнинг қалби аввалги ҳолига қайтмайди” дейилган. Умумий маъно шуки, одамларнинг қалблари бир-бирига нисбатан соф-тоза бўлмайди.

“Уларда маъруфни ҳам, мункарни ҳам кўрасан” Яъни уларнинг амалларидан яхшисини ҳам, ёмонини ҳам кўрасан. Умми Салама ҳадисида “Ким инкор қилса – зиммасини поклайди, ёмон кўрган эса – саломат қолади” дейилган.

“жаҳаннам дарвозалари устида”­ – жаҳаннам устида деб, уларнинг кейинги, охиратдаги ҳолатлари эътибори билан айтилган, худди ёмон бир ишни қилган кишига – дўзахнинг лабида турибди дегандек.

“ўз уруғимиздан бўлиб, бизнинг тилимизда сўзлайдилар” бизнинг қавмимиздан, тилимиз ва миллатимиз аҳлидан. Бунда уларнинг араблар эканига ишора бор. Довудий буни: “Одам болаларидан”, деб айтган. Қобисий: “Улар зоҳирда гўёки ўз миллатимиздан, аммо ботинда мухолиф бўладилар”, деб айтган. Абул Асвад ривоятида қуйидаги зиёда билан келган: “Уларнинг орасида ўзлари инсон жуссасидаги, аммо қалблари шай­тонлар қалблари бўлган кишилар бўлади”.

Қози Иёз айтди: “Биринчи ёмонликдан мурод – Усмон (розияллоҳу анҳу) қатлидан сўнг рўй берган фитналар, ундан кейин бўлажак яхшиликдан мурод – Умар ибн Абдулазиз халифалиги даврида рўй берган ишлардир”. “Уларда яхшиликни ҳам, ёмон­ликни ҳам кўрасан”дан мурод ундан кейин бўлган амирлардир. Зеро, улар орасида суннатни ва адо­латни маҳкам ушлаганлари ҳам, бидъатга ундаб, адолатсизлик қилганлари ҳам бўлди.

Менимча, зоҳир бўлган нарса шуки, биринчи мазкур ёмонлик – айтиб ўтилганидек, аввалги фитналардир. Яхшилик – Али ва Муовия атро­фида одам­ларнинг жамланиши, тутуни эса шу иккиси даврида Ироқда Зиёд каби амирларнинг ҳамда унга қарши чиққан хаворижларнинг хилофларидир. Жаҳаннам дарвозалари устидаги даъватчилар эса хаворижлар ва бошқаларнинг ҳукм талаб қилиб чиқишларидир. “Мусулмонлар жамоаси ва имомини лозим тутгин” дейилиши шунга ишорадир. Абул Асвад ривоятида: “Агар орқангга дарра уриб, молинг­ни тортиб олса ҳам, унга қулоқ солиб, итоатда бўлгин”, дейилиши буни изоҳлайди. Ҳажжож замонида шунга ўхшаш ишлар кўп бўлган.

Бир тарафдан, бундай ваъдалар Қуръони каримда ва саҳиҳ суннатда мавжудлиги ҳаммага маълум. Бошқа тарафдан, бизга шу ҳам аёнки, Аллоҳ ҳаргиз ваъдасига хилоф этмайди.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

«Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва солиҳ амалларни қилган зотларга худди илгари ўтган (имонли) зотларни (ер юзига) халифа (ҳукмрон) қилганидек, уларни ҳам ер юзига халифа қилишни ва улар учун ўзи рози бўлган (Ислом) динини мустаҳкам қилишни ҳамда уларнинг (Маккадаги кўрган) хавф-хатарларидан сўнг (Мадинада) хотиржамликка айлантириб қў­йишни ваъда қилди*. Улар Менга ибодат қилурлар ва Менга бирор нарсани шерик қилмаслар. Кимки мана шу (ваъда)дан кейин ношукурлик қилса, бас, улар фосиқлардир.

(Эй, мўминлар!) Намозни баркамол адо этингиз, закотни берингиз ва Пайғамбарга итоат этингиз, зора (шунда) раҳм қилинсангиз” (Нур, 55, 56).

Шу оятлар тафсирида ҳофиз Ибн Касир қуйида­гиларни келтирган. Иқтибос:

Бу Аллоҳ таоло тарафидан Ўз Расулига унинг умматини келажакда Ер юзига халифалар қилиши, яъни одамлар устига имом-бошлиқлар этиши, улар туфайли юртлар обод бўлажаги, уларга халқ­лар бўйсунажаги ҳақидаги ҳамда уларнинг одамлардан қўрқув-хатарда бўлганларидан сўнг, омонликка ва одамлар устидан ҳакам бўлишга эри­шажаклари тўғрисидаги бир ваъдадир. Аллоҳга ҳамд ва миннат бўлсинки, бу ваъдасини, батаҳқиқ, рўёбга чиқарди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) вафот этмасларидан аввал Макка, Хайбар, Баҳрайн, Араб яриморолининг қолган қисми, буткул Яман ерларини фатҳ этди. Ҳажар мажусларидан, Шомнинг баъзи тарафларидан жизя олди. Рум шоҳи Ҳирақл, Миср ва Искандария соҳиби Муқавқис, Аммон подшолари, Асҳамадан сўнг Ҳабашистонга подшолик қилган Нажоший (Аллоҳ уни раҳматига олсин ва икром этсин) Расулуллоҳга ҳадялар жўнатдилар.

Сўнгра ишни Абу Бакр қўлига олди… Кейин Сиддиқ ўрнига Умар Форуқ қолиб ишни давом эттирди… Кейин Усмон ибн Аффон… (шу ерда бу халифалар даврида мусулмонлар қўлга киритган ғалабалар тўғрисида гапирилган, тарж.).

Мана бугун, биз Аллоҳ ва Расули ваъда қилган ўша кунларда умр кечираяпмиз, Аллоҳ ва Расули рост айтгандир[60]. Аллоҳдан Ўзига ва Расулига бўлган имон учун ҳамда Ўзи рози бўладиган даражада Унга шукр адо этмоқ учун тавфиқ беришини сўраймиз.

Имом Бухорий ва имом Муслим Жобир ибн Самурадан ривоят қилади:

«Мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­нинг:

Модомики ўн икки киши одамларга бош бўлар экан, ишлари олға юражак, – деганларини эшитдим. Кейин яна нимадир дедилару, мен эшитолмай қолдим. Отамдан:

– Расулуллоҳ нима дедилар? – деб сўрагандим, отам:

– «Уларнинг барчаси Қурайшдан бўлади», дедилар», – деб айтди» (Имом Муслим ривояти).

Имом Аҳмад, Абу Довуд, Термизий ва Насоий Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг мавлоси Сафинадан ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда келади:

Расулуллоҳ айтдилар: «Мендан сўнг халифалик ўттиз йилдир. Сўнгра салтанат қариндошларга меросдек ўтаверадиган меросли подшоликлар бўлади».

Салафлардан бири: «Абу Бакр ва Умарнинг халифалиги Аллоҳнинг Китобида ҳақдир», деб юқоридаги оятни тиловат қиларди.

Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу): «Ушбу оятлар биз кучли хавфда яшаётган пайтимизда нозил бўлган», – деб айтган.

Ушбу оят худди қуйидаги оятда айтилганига ўхшашдир:

«Яна, сизлар ерда (Маккада) озчилик ва заифлашган ҳолингизда, одамлар (мушриклар) сизларни талон-тарож қилиб кетишлари­дан қўрқиб турганингизда, (Аллоҳ) сизларга (Мадинадан) жой бериб, ёрдами билан сизларни қувватлагани ва шукр қиларсиз, деб пок нарса (ўлжа)лар билан ризқлантирганини эслангиз!» (Анфол», 26).

Аллоҳнинг: «…худди илгари ўтган имон-эътиқодли зотларни халифа-ҳукмрон қилга­нидек…» қавли эса Мусо (алайҳиссалом)нинг ўз қавмига айтганларини Аллоҳ таоло мана бу оятда зикр қилганига ўхшайди:

«Раббингиз душманингизни ҳалок этиб, сизларни (Мисрдек) ерга ўринбосар қилажак…» (Аъроф, 129).

Яна Аллоҳ таоло айтди:

«Биз эса, у ерда хорланган кишиларга марҳа­мат қилишни, уларни (хорликдан чиқариб, намунали) пешво зотларга айлантиришни ва уларни (Фиръавн мулкига) меросхўр қилишни истаймиз. Яна уларни ўша ерда барқарор қилиб, Фиръавн ва (унинг вазири) Ҳомонга ҳамда икковининг лашкарларига улар хаво­тирланаётган нарсани кўрсатиб қўйишни (истаймиз)»(Қасас, 5, 6).

Аллоҳнинг: «… улар учун Ўзи рози бўлган Ислом динини ғолиб-мустаҳкам қилишни… ваъда қилди» қавли худди ҳадисда келганига ўхшайдики, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Адий ибн Ҳотамга у вафд билан келганида айтдилар:

– Сен Ҳийарани биласанми?

– Йўқ, билмайман. Аммо у ҳақида эшитганман, – дея жавоб қилди Адий. Шунда Расулуллоҳ:

Жоним қўлида бўлган Зотга қасам, Аллоҳ бу ишни (яъни Исломни) албатта шундай камолга етказгайки, ҳатто Ҳийарадан йўлга чиққан заъина[61] ҳеч бир кишининг ҳимоясига муҳтож бўлмаган ҳолда бемалол Байтуллоҳни тавоф қилажак, Ҳурмузнинг ўғли Кисронинг хазиналари фатҳ қилинажак, – деган эдилар мен:

– Ҳурмузнинг ўғли Кисро дедингизми? – деб сўрадим. У киши давом этдилар:

Ҳа, Ҳурмузнинг ўғли Кисро, мол-дунё шунчалик тарқатилажакки, ҳатто уни бирон киши унга мутлақо ҳожати йўқлиги боис қабул қилмас.

Адий ибн Ҳотам айтди:

– Мана бугун Ҳийарадан йўлга чиққан заъина ҳеч бир кишининг ҳимоясига муҳтож бўлмаган ҳолда бемалол Байтуллоҳни тавоф қилмоқда, Ҳурмузнинг ўғли Кисро хазинасига келсак, уни фатҳ қилганлар ичида ўзим ҳам бор эдим. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, учинчи ваъда ҳам албатта рўёбга чиқажак, чунки шундай бўлади деб Расулуллоҳ аниқ айтганлар». (Бухорий ривояти.)

Имом Аҳмад Убай ибн Каъбдан ривоят қилади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айт­дилар: «Бу умматга ўсиш, юксалиш, дин, ғолиблик, Ер юзида ҳукмронлик билан башорат бергин. Бас улардан қай бири охират амалини дунё учун қиладиган бўлса, охиратда унга ҳеч бир улуш бўлмас».

Аллоҳ таолонинг қавли: «Улар менга ибодат қилурлар ва Менга бирон нарсани шерик қилмаслар»га келсак, имом Аҳмад, Бухорий ва Муслим ривоят қилган саҳиҳ ҳадисда Муоз ибн Жабалга Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтганлар:

«Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳаққи – Унга ибодат қилишлари ва ҳеч кимни шерик қилмаслик­ларидир. Бандаларнинг Аллоҳ устидаги ҳаққи эса – агар бандалар шу шартни бажарсалар, уларни азобламаслигидир» (ҳадис матни қисқартириб келтирилди, тарж).

Аллоҳнинг: «Ким мана шу ваъдадан кейин куфрони неъмат қилса, бас улар итоатсиз кимсалардир» қавли маъноси: кимки шундан сўнг менинг итоатимдан чиқса – Парвардигори буйруғидан бўйин товлаган бўлади. Бу эса гуно­ҳининг катталигига кифоядир.

Зеро, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­дан кейин Аллоҳ азза ва жалла буйруқларини адо этишда энг қоим зотлар ва Аллоҳга энг итоатли кишилар саҳобалар бўлганлари туфайли, уларга нусрат ҳам шунга яраша бўлди. Улар Машриқу Мағрибда Аллоҳ калимасини баланд кўтардилар. Аллоҳ уларни доимо қўллаб-қувватлади, улар халқлар ва юртлар устидан ҳукмрон бўлдилар.

Қачонки, мусулмонлар Аллоҳнинг баъзи фар­монларида нуқсон-камчиликка йўл қўйганла­рида, шу нуқсонлари баробарида улардан ғолиблик ҳам камайди.

Лекин Бухорий ва Муслимнинг «Саҳиҳ»лари­да бир неча йўллар билан собит бўлган ҳадисда айтилган:

«Умматимдан бир тоифаси ҳақ устида мудом ғолиб бўладилар, уларни ёрдамсиз қўйган дўстлари ҳам, уларга мухолиф бўлган душманлари ҳам, зиён етказолмайдилар, то Аллоҳнинг амри, яъни Қиё­мат келганида ҳам улар шу ҳолда бўладилар»/Ибн Касирдан иқтибос тугади/

Мана шу оятда зикр этилган шартлар – «Улар менга ибодат қилурлар ва Менга бирон нарсани шерик қилмаслар», – деб айтилганидир. Бу ердаги талаб этилган ибодатдан мурод фақат намоз, рўза, закот, ҳаж-умра каби таъаббудий амалларгина эмас, балки, Аллоҳ таоло: «Жин ва инсонларни фақат менга ибодат қилишлари учунгина яратдим», деган қавлида назарда тутилганидек, Аллоҳ тара­фидан келган барча буйруқларни баҳоли қудрат адо этиш, қайтариқларидан тийилишдир.

Бошқа оятда Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

«… Албатта, Аллоҳ ўзига (динига) ёрдам берадиганларга ёрдам берур. Шубҳасиз, Аллоҳ кучли ва қудратлидир! (Улар) шундай кишилар­ки, агар Биз уларни ер юзига ғолиб қилсак – намозни баркамол адо этадилар, закотни бе­радилар, яхшиликка буюриб, ёмонликдан қайтарадилар» (Ҳаж, 40, 41).

Ушбу оятдаги Аллоҳнинг қавли ҳақ: «…Кимки Аллоҳга нусрат берса, батаҳқиқ, Аллоҳ ҳам унга нусрат бергай…», бизнинг бунга заррача шубҳа қилишга ҳаққимиз йўқ.

Ана шу нусратга ким лойиқ бўлади? Бу ҳақида оят давомида: «…Улар шундай кимсаларки, агар Биз уларни Ерда ғолиб қилсак…» деб уларни ғолиб қилганидан кейин, яъни келажакда топиладиган сифатларини зикр этган. Бундан келиб чиқадики, мабодо Аллоҳ бизга нусрат бериб, ғолиб этган тақ­дирда, ўзимиз ғолиб, қўлимиз баланд бўла туриб, маълум сифатларни йўқотмайдиган даражадаги юксак имон-эътиқод, пок виждон соҳиби бўлиб етишганимизни билса, ўшандагина Аллоҳ ваъдасига мувофиқ ёрдам-нусрат беражак. Агар бунга шубҳа қиладиган бўлсак, Аллоҳ айтганларига шубҳа қилган бўламиз, Унинг Ўзи асрасин.

Агар бизга нусрат келмаётган бўлса, билайликки, биз шу даражадаги имонга етишганимиз йўқ. Фақат ўзимизга жуда яхши мусулмон бўлиб кўринаяпмиз, холос. Акс ҳолда, Аллоҳнинг ёрдами, ғолиблик бир лаҳзага ҳам кечикмас эди.

Юқоридаги иқтибосда бир саҳиҳ ҳадис ёдга олинган эди:

«Мендан сўнг халифалик ўттиз йилдир. Сўнгра салтанат қариндошларга меросдек ўтаверадиган меросли подшоликлар бўлади» (Имом Аҳмад, Абу Довуд, Термизий ва Насоий).

Ана шу ҳадис борасида «Фиқҳул Акбар» шарҳида Мулло Али Қорий айтганларини ҳам келтириб ўтишни лозим топамиз. Иқтибос:

Чаҳор ёрлардан сўнгги – тўртинчи халифа бош­қаси эмас, айнан Али (розияллоҳу анҳу) бўлгани тўғри эканига «Мендан кейин халифалик ўттиз йилдир, сўнгра меросли подшоликлар бўлади» ҳадиси далолат қилади. Чунки, Али (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ вафотларидан кейинги ўттизинчи йилнинг бошида шаҳид бўлганлар. Алининг ижтиҳоди тўғри экани, Муовиянинг муроди эса хато бўлганига Расулуллоҳнинг Аммор ибн Ёсир ҳақида: «Сени ноҳақ тоифа қатл қилажак», деб ворид бўлган саҳиҳ ҳадис далолат қилади.

Аммор ибн Ёсирни Муовия тарафидаги лашкар қатл қилганида бу ҳақда Муовиянинг: «Уни, аслида, биз эмас – жангга етаклаб чиққан Али қатл қилди», деб айтгани нақл этилишига келсак, бунга жавобан Али (розияллоҳу анҳу): «Бу гапдан келиб чиқишича, демак Расулуллоҳ ҳам амакиси Ҳамзани ўзи ўлдирган экан-да?» – деб айтганлар.

Равшан бўлсинки, Муовия ва ундан кейин ўтган халифалар аслида халифа эмас, балки подшолар ва амирлар бўлишган. Уммат ичида Аҳли ҳалл вал ақд саналган зотларнинг аббосий халифаларни ва Умар ибн Абдул Азиз каби баъзи Марвоний халифаларни ҳам халифа эканига иттифоқ қилганларида ҳам чигаллик йўқ. Чунки юқоридаги ҳадисда зикр этилган хилофатдан мурод – /Қуръон ва суннатга/ хилоф бўлган бирон нарса доғ туширмаган ва /суннатга/ эргашишдан заррача оғиш бўлмаган баркамол халифалик ўттиз йилдир. Ўттиз йилдан кейин эса бундай хилофат гоҳо бўлиши ҳам, гоҳо бўлмаслиги ҳам мумкин. Зеро, /Қиёматдан олдин чиқадиган/ Маҳдийнинг ҳам Расулуллоҳ (сол­лаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг халифаси экани ҳақида хабар ворид бўлган.

Кўриниб турган нарса шуки, Аббосий халифалар­нинг «халифа» деб аталиши фақат луғавий, мажозий ва урфий маъноларга кўра бўлган холос, ҳақиқий шаръий маънода эмас…

Шундай қилиб, нубувват халифалиги умуман ўттиз йилдир:

– Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) халифалиги 2 йил 3 ой;

– Умар (розияллоҳу анҳу) халифалиги 10 йил 6 ой;

– Усмон (розияллоҳу анҳу) халифалиги 12 йил;

– Али (розияллоҳу анҳу) халифалиги 4 йил 9 ой;

– Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳу) халифалиги 6 ой.

Кейин мусулмонлар подшоларининг биринчиси Муовия (розияллоҳу анҳу) бўлди ва у мусулмон под­шоларнинг энг афзали эди. Бироқ Ҳасан ибн Али олти ойдан сўнг халифалик ишини унга топширгач, у ҳам чинакам имом саналди /иқтибос тугади/.

 Ислом арконлари – бешта

«Ҳизбут-таҳрир» уламолари шундай дейдилар:

Аслида мусулмон жамият устида Қуръон ва Суннат билан ҳукм юритилиши керак. Мусулмон жамиятда Шариат қоидалари билан ҳукм юрити­лиши, жиноятчиларга нисбатан шаръий ҳудудлар қоим этилиши лозим. Аммо токи давлат, ҳокимият исломий бўлмас экан, бунинг иложи йўқ. Демак, шариат бўйича яшаш учун давлат лозим экан – уни қуриш шарт. Ҳадларни қоим этиш учун халифа лозим экан – уни тиклаш шарт.

Бу нуқтаи назар қанчалик тўғри?

Аллоҳ таоло махлуқотни фақат Ўзигагина си­ғинишлари учун яратганини маълум қилди:

«Жинлар ва инсонларни фақат Менга ибодат қилишлари учунгина яратдим».

Ушбу оятдан кўзланган муродни – оятдаги: «ибодат қилишлари учунгина» деган калима­ларга халифаликни ҳам ёнма-ён қўйиб, «ва ха­лифаликда яшашлари учунгина» деб фаҳмлаш нотўғридир.

Шунингдек, «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқдир ва Муҳаммад унинг расулидир» калимаси ёнига «Халифалик У истаган давлатдир» сўзларини ҳам қўшишга ҳожат йўқ.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дини Ислом асослари нималардан иборат эканини баён қилиб берганлар.

Ибн Умар айтади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар:

«Ислом беш асос устига қурилгандир:

– Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Унинг расулидир, деб гувоҳлик бериш;

беш маҳал намозни адо этиш;

– Рамазон рўзасини тутиш;

моли нисобга етса, закот тўлаш;

– агар йўлга қодир бўлса, ҳаж қилиш» (Мут­тафақун алайҳ).

Мазкур беш асос ёнига олтинчи асос қилиб исломий давлатни қўшишнинг ҳам кераги йўқ.

Зеро, шу беш асосдан фақат биринчиси – тавҳид калимасини айтишгина истисносиз ҳар бир мусулмон зиммасида фарздир.

Иккинчиси, намоз – масалан, ҳайз ва нифос­даги муслима аёлларга фарз эмас. Қолган­ларга ҳам, тоқатига яраша – қиёмда тик тура олса, тик турган ҳолда, бунга қодир бўлмаса, ўтирган ҳолда, бунга ҳам қодир бўлмаса, ётган ҳолда адо этилаверади.

Учинчиси, рўза – ҳомиладор ва эмизикли аёлларга фарз эмас. Бундан ташқари, мусофирларга фарз эмас. Яна қариб кучдан қолган қарияларга ва ёшроқ бўлса-да, саломатлиги кўтармаган кишиларга ҳам фарз эмас.

Тўртинчиси, закот – моли нисобга етиб, бир ҳавл (ҳижрий йил) ичида нисобдан камаймаган бадавлат мусулмонларга фарз, камбағал ва моли нисобга етмаган ўртаҳол мусулмонларга фарз эмас.

Бешинчиси, ҳаж эса – ҳар қандай бадавлат мусулмонга ҳам фарз бўлавермайди, балки улар орасидан фақат ўз юртидан Маккаи мукаррамага сафар қилишга етарли мол ва имкониятга эга бўлганларига фарз, холос.

Дини ислом арконларининг қай бирига қанча мусулмон амал қила олиши мумкин эканини аниқроқ тасаввур этиш учун, диаграммадан фойдалансак, у тахминан мана бу тасвирдагидек кўринишга эга бўлади.

Бошқа мисолларда ҳам тўхташимиз мумкин бўлса-да, эътиборингизни фақат закот ва ҳаж масаласига қаратамиз.

Маълумки, бу икки ибодатнинг фарзи айн эканида ҳеч ким шубҳа қилмайди. Лекин шу пайт­гача ҳеч ким закот фарзини адо этиш учун бадав­лат бўлиши лозим, демак камбағал мусулмонлар шу фарзни бажарадиган даражага етишиш учун бойлик тўпласинлар, кўпроқ ишлаб бой бўл­синлар, агар бунга ҳаракат қилмасалар, ислом арконларидан бирини бажаришда сусткашлик қилганлари сабабли гуноҳкор бўладилар, деб айтмаган.

Шунингдек, ҳаж борасида ҳам ҳеч ким бу фарзни адо этиш учун йўлга қодир бўлиш лозим, демак, ҳар бир мусулмон бор имкониятини ишга солиб, қодирликка интилсин, ҳаж қилишга ҳаракат қил­син, борини сотиб бўлса ҳам буни уддасидан чиқишга уринсин, акс ҳолда бунга интилмагани учун гуноҳкор бўлиб қолади, демаган.

Камбағал одам ҳаётини янада фаровон қилиш учун, яхшироқ еб-ичиш ё кийиниш учун, майли ҳаж қилиш учун ҳам, бойликка интилса, аслида, бунинг зиёни йўқ. Агар бойиб кетса, молидан закот ҳам ажратиши керак бўлади, холос. Шубҳасиз, бу унинг учун яхши. Аммо маълум бўлсинки, камбағал ҳолида, Қиёмат куни ундан закот бермагани учун ҳисоб-китоб қилинмайди. Ёки закот бера олиш даражасига чиқишга интилмагани учун маломат қилинмайди. Бу ҳақда ундан сўралмайди ҳам, иншааллоҳ.

Шунингдек, ҳажга боришга имкони бўлмаган кишидан ҳам қиёматда бу ҳақда жавобгарлик талаб қилинмайди.

Ҳеч ким шубҳа қилмайдики, банданинг закот бера оладиган бой-бадавлат ёки закотга муҳтож даража­да қашшоқ бўлиши, ҳаж сафарига қодир бўлиши, ё бўлмаслиги, ёинки ҳатто моддий жиҳатдан унга қодир бўла туриб, сафар давомида йўллар хатардан холи бўлмагани сабабидан, ҳаж қилолмаслиги – буларнинг бари тақдирда битилганига боғлиқдир. Мусулмон кишига бу ибодатларни бажариш тақдир этилган бўлса, хурсанд бўлади ва бажонидил уларни бажаради. Агар тақдир этилмаган бўлса, тушкунликка тушмайди, ҳеч кимни маломат қилмайди, шунингдек, уни ҳам ҳеч ким маломат қилмайди. Камбағал мусулмон ўзи қодир бўлмаган ушбу молиявий ибодатларнинг адо этилишини бу дунёда ҳам, у дунёда ҳам ундан ҳеч ким талаб этмаган ҳолда ҳаётда яшаб ўтаверади.

Шунинг учун йўқсил кишилар исломнинг бешта рукнидан иккитасини бажармаган бўлсалар ҳам, буни уларга Аллоҳ ўзи тақдир этмагани учун, Қиёматда бу тўғрида савол-жавобдан озод бўлишлари ақл эгаларига тушунарли ва яхши маълум.

Бунга қодир бўлганлар, яъни закот ва ҳажни адо этиш учун Аллоҳ тарафидан барча сабаблар муяссар этилган мусулмонлар эса, албатта бу рукнларни ҳам бажарган-бажармаганлари тўғрисида жавоб берадилар.

Таъкидлаб ўтамиз, Қуръон ва суннат каби нар­салар фазилати ҳақида, буларнинг яхшилиги, афзаллиги борасида ҳеч бир мусулмон икки­ланмайди.

Лекин масала – мавжуд тузумларни ағдариб, ўрнига исломий тузумни тиклаш, халифалик дав­латини қуриш, шундай адолат соҳибларини ҳокимият тепасига келтириш мусулмонларга юклатилганми-йўқми, бу ишларни шариат бую­радими ёки йўқ – шундадир.

Бу масаланинг илмий тарафига тўхталадиган бўлсак, уламолар, халойиқ ишини сиёсат ила бош­қариш учун, бандалар ўртасидаги турли муо­малаларни тартибга солиш учун ва бошқа бир қанча сабабларга кўра – мусулмонлар ўз давлатига ва раҳбарига эга бўлишлари керак деб айтишди.

Аммо бу ҳукмнинг ақл тақозосига кўрами ёки шариат тақозосига кўра эканлигида ихтилоф қилишди.

Демак, халифалик вожиб эканига билитти­фоқ далолат қилувчи оят ёки ҳадис аслида мавжуд эмас. Дарҳақиқат, исломий халифаликни қуришга тўғридан-тўғри буюрувчи бирон оят ёки ҳадис йўқ.

Аксинча, саҳиҳ ҳадисларда халифалик бўлма­ганда нима қилиш ҳақида аниқ кўрсатмалар бе­рилган. Ўша ҳадисларда ҳам, дарҳол халифаликни тиклаш керак деб айтилмаган. Бу ҳақда кейинроқ янада батафсил гапирамиз, иншааллоҳ.

Баъзи ҳадисларда эса келажакда ўз хатолари оқибатида мусулмон умматига хорлик кийими кийдирилажаги ва бундан қутулишнинг ягона йўли уларнинг яна динга қайтишлари эканлиги уқтирилган.

Бундан ташқари, биз саҳиҳ ривоятлардан би­ламизки, бошқа пайғамбарларда ҳам, Пайғам­баримиз Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)да ҳам ҳукуматни қўлга олиш имконияти берилганда ҳам қабул қилмаганлар. Бунинг ўрнига улар тавҳидга даъват этишни ва тобеларига исломий тарбия бериш учун ҳаракат қилишни афзал санаганлар.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) саҳобаларига ҳукуматдаги мансабларни ваъда қил­маганлар, уларни сиёсий ўйинларга гирифтор қилмаганлар, балки уларни фақат Исломга ва тавҳид ақидасига чақирганлар. Саҳобаларга ҳеч қачон ҳукумат мансабларини ҳам, ғолибликни ҳам, ҳукмронликни ҳам ваъда қилмаганлар. Уларга динга амал қилганлари учун фақатгина жаннат мужда­сини берганлар.

Имом Абул-Ҳасан Мовардий айтади:

“Мусулмон ҳукмдорлар бошқаруви пайғамбар­лик бошқарувининг давомидир. Ал-Асаммдан бўлак барча фақиҳлар мусулмонларнинг ўз ҳукмдорига эга бўлишлари лозимлигига иттифоқ қилишган. Бироқ улар бунинг лозимлигига далолат қилувчи ҳужжатлар борасида ихтилоф қилишган.

Айримлар бунга ақл далолат қилади, чунки бир-бирларига зулм қилишдан тўсадиган ҳукмдорга одам­лар бўйсунишлари лозимлигини ақл талаб қилади дейишган.

Ал-Афвах Авдий айтди: “Халойиқ бебошлик (анар­хия) қурбони бўлмаслиги ҳамда жоҳиллар раҳбар бўлмаслиги лозим”.

Бошқа олимларнинг айтишича эса, ҳукмдор бўлиши лозимлигига нусуслар далолат қилади ва бу масалага ақлий хулосаларнинг ҳеч бир тааллуқи йўқ, чунки ҳукмдор шариат кўрсатмалари билан иш юритади. Шариат кўрсатмалари эса ҳар доим мантиққа тўғри келавермайди ва унга бўйсунмайди.

Ниҳоят, фақиҳлар, ҳукмдорни тайинлаш лозим­лигига Аллоҳ таолонинг қуйидаги ояти далолат қили­шига иттифоқ қилишди:

“Эй имон келтирганлар! Аллоҳга итоат этингиз, Пайғамбарга ва ўзларингиздан (бўл­миш) бошлиқларга итоат этингиз!”(Нисо, 59).

Бу оятда Аллоҳ мусулмонларни ўз бошқарув­чиларига итоат қилишга буюрди. Ҳишом ибн Урва айтадики, Абу Солиҳ Абу Ҳурайранинг қуйидаги ҳа­дисини ривоят қилган:

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар:

“Мендан кейин амирлар бўлади: уларнинг солиҳлари ҳам, фосиқлари ҳам бўлади. Ҳаққа муво­фиқ келадиган барча нарсаларда уларга қулоқ солинг ва итоат қилинг. Башарти улар тўғри иш тутсалар, сизга ҳам, ўзларига ҳам фойда кел­тирадилар. Агар нотўғри иш тутсалар, сизларга зиёни бўлмайди, лекин ўзларига зиён қиладилар”.

Шундай қилиб, мусулмон давлатда ҳукмдор бўлиши лозим, бироқ бу вазифа бир вақтнинг ўзида барча мусулмонларга юкланмайди. Агар бу вазифа улардан бир кишига юкланса, қолганлар бўйнидан соқит бўлади” мом Мовардий «Ал-Аҳкомус -Султония»/.

Қози Абу Яъло: “Ҳукмдорни тайинлаш – вожиб”, деди.

Имом Аҳмад ибн Ҳанбалдан қуйидаги ривоят қилинади: “Агар халқни бошқарадиган ҳукмдор бўлмаса, фитна бўлади”.

Имом Жувайний айтади: “Ҳукмдорни тайинлаш масаласи диннинг иккиламчи масалаларидандир”/«Мағисул-Халқ»/.

Иқтибос:

Иккинчи доира инсон устидан ҳукмронлик қилади, инсон унинг ичида ўз ихтиёрига эга бўлмаган ҳолда яшайди. Инсоннинг бу доирада содир бўладиган иш­ларга ҳеч қандай дахли йўқ. Чунки уларнинг ҳам­масини Аллоҳ вужудга келтиради. Ушбу дои­рада рўй бераётган ишларнинг ҳаммаси ҚАЗО деб аталади. Чунки ёлғиз Аллоҳ таолонинг ўзи буларнинг содир бўлишига ҳукм чиқарган, яъни қазо қилган. Инсон бу қазога ва у Аллоҳ тарафидан ижро қилинган амал эканига имон келтирмоғи зарур /иқтибос тугади/.

Имон келтирмоқ сўзининг мазмунига эса Аллоҳнинг қазосини розилик ила қабул қилмоқ ҳам киради.

Агар биз Ислом шариати билан ҳукм юрити­лаётган бир даврда дунёга келганимизда, албатта шу қазо бизга яхши бўларди, биз бу қазони хурсандлик билан қабул қилардик, деб ўйлаймиз[62].

Шунингдек бизни бошқа бир замонда ва бошқа бир маконда дунёга келтирган экан, бунга ҳам шукр қиламиз, буни ҳам розилик ила қабул қиламиз.

Бунинг мисоли худди бирига бадавлат оилада дунёга келиш насиб этган, бошқасининг пешонасига эса камбағал-қашшоқ оилада туғилиб ўсиш ёзилган икки мўминга ўхшайди. Иккиси ҳам шу ҳолига шукр қилиб яшайверади:

Бадавлат мўмин ўз молида авваламбор Аллоҳнинг ҳаққи бўлган закотни адо этади, бошқа молиявий ибодатларни ҳам бажаради. Бундан ташқари, молида ота-онасининг, қариндошларининг, қўни-қўшниларнинг, камбағалларнинг ҳаққи ва яна бошқа ҳақлар борлигини ҳис этган ва ҳақларни ўз ҳақдорларига адо этган ҳолда умр кечиради. Бошқача қилиб айтганда, Аллоҳнинг унга насиб этган қазосидан ўзи учун ҳам, атрофидагилар учун ҳам тўғри ва унумли фойдаланади.

Камбағал мўмин-чи? У ҳам ўзининг қисматини ҳеч бир эътирозсиз, нолимай, дилида кенглик билан қабул қилади. Борига шукр қилиб, қаноат билан яшайди. Закот беролмаётгани, ҳажга боролмаётгани, егани олдида емагани ортида бўлиб яшамаётгани учун сиқилиб, кўнглида зинҳор бойларга нисбатан нафрат-адоват ва ҳасад туйғусини туймайди.

Албатта, биз ҳечам камбағал киши бой бўлишга интилмайди, бойликни мутлақо истамайди, деб айтмаймиз, чунки шубҳасиз, бундай эмас. Лекин у бойликка интиладиган бўлса, уни фақат ҳалол йўл билан касб этишни хоҳлайди. Фақат қўлидан келган ва шаръан жоиз ишлар билан шуғулланади. Энг муҳими, ҳеч қачон бу ишга – ҳаётдаги энг асо­сий вазифаси сифатида қарамайди, шунинг учун оромини йўқотиб, бола-чақани ҳам эсдан чиқа­риб, диний таълимга ҳам лоқайд бўлиб, ибодатни ҳам чала, пала-партиш адо этиб, фақат шу камбағал­ликдан қутулиш йўлида ўзини ўтга-чўққа урмайди.

Аксинча, имон-эътиқоди заифлашувига, ибодат­ларига футур етишига, ахлоқининг бузилишига, аҳли-оила нафақаси, тарбияси ва риоясида нуқ­сонга йўл қўйишига сабаб бўлмайдиган даражада мўътадил саъй-ҳаракатда бўлади. Мазкур қадрият­лар унинг учун авло ўрнини, аъло қийматини ҳаргиз йўқотмайди. Ушбу неъматлардан мосуво бўлганидан кўра, бойликка эришмасликни афзал билади.

 Динимиздан қўлдан келган барча нарсага амал қиламиз. Қўлимиздан келмаганига – қўлимиздан келганларини ҳам бой беришдан эҳтиёт бўлиб – интилмаймиз. Зеро, Раббимиз азза ва жалла ҳам биздан фақат ўзи насиб этган, унга қодир қилган, зарур имконият ва сабабларини муҳайё этган ишларнигина талаб қилажак.

“Аллоҳ ҳеч бир жонни Ўзи унга ато этган (ризқ)дан бошқа нарсага таклиф қилмас. Аллоҳ танглик (камбағаллик)дан кейин енгиллик (бойлик)ни ҳам пайдо қилур” (Талоқ, 7).

Яна шариат қоидаларига биноан, зарарнинг олдини олиш доимо фойда келтирадиган ишни қилишдан муқаддам туради. Яъни, бир ишни қилсангиз, фойда келиши эҳтимоли бор. Аммо бу ишни уддалай олмасангиз, муваффақиятсизлик аниқ зиён келтиради. Шунда йўлиқиш мумкин бўлган нақд зарардан сақланиш мақсадида кўз­ланган насия фойдадан воз кечиш зарур бўлади.

Бундай ҳолларда фойдадан кечиб бўлса-да, зарарнинг олдини олиш даркорлиги шу сабабданки, фасод-бузғунчилик жамиятда жуда тез тарқалади. Шунинг учун аввало зарарга қарши чора кўриб, фойда-яхшиликдан воз кечилади.

Қуйида мусулмонлар аҳволини ўнглаш мавзу­сида келтириладиган фикрларни жамловчи буюк бир қоидани, имом Молик (раҳимаҳуллоҳ)га тегишли ҳикматли сўзларни келтирамиз: “Ушбу умматнинг охири ҳам – фақат унинг аввали ислоҳ бўлган нарса билангина ўнгланади. У кунда дин бўл­маган нарса бугун ҳам дин бўлмайди” /Қози Иёз. “Аш-Шифо” 2.88/.

Биз ҳам Қуръони карим ва суннатда ворид бўлган буйруқларга оғишмай амал қилсак, бунда Пайғамбаримизнинг бизга меҳрибонлик ила: “Тоқатингиз етган нарсалардагина…” деб айт­ганларидан келиб чиқиб, тоқатимиз дои­расидаги нарсаларга амал қилиб, қайтарилган нарсалар­дан ўзимизни тийиб яшайдиган бўлсак, фақат шундагина аҳволимиз ўнгланиши мумкин.

Зеро, умматнинг аввали айнан шу тариқа ўнг­ланган эди.

 * * *

Ҳақни аниқлашдаги ўзгармас мезон

“Ҳизбут-таҳрир” раҳнамолари Аҳли сунна ула­моларини воқеликка рози бўлиб ўтираверишда, Ислом ҳукмини тиклашда “Ҳизбут-таҳрир” ҳаракатига қаршилик кўрсатишда айблайдилар. Аслида бу тўғрими?

Аҳли сунна уламолари чиндан ҳам, “Ҳизбут-таҳ­рир” айблаётганидек, мусулмонларнинг Исломий ҳукм остида яшашлари масаласига бепарвоми?

Ёки уламолар буни тарихий ҳақиқат сифатидагина тан олиб, қайта юзага келиш имкони бўлмаган фавқулодда бир ҳодиса деб қарайдиларми?

Албатта, йўқ. Нима деб ўйлайсиз – “Ҳизбут-таҳрир”даги тайинли диний саводга эга бўлма­ган кишилар ақли етган нарса – сизнингча, ислом оламида, буюк уйғонишни юзага келтирган забардаст олимлар эътиборидан четда қолиши мумкинми?!

Бунинг устига, инсоф билан айтганда, “Ҳизбут-таҳрир”нинг пайдо бўлиши ҳам жумладан, шу уйғониш самараларидан бўлса?!

Албатта, суннат уламолари бу нарса тўғрисида, ҳар бир мусулмон фикр қилгани каби, балки ундан кўра чуқурроқ, бош қотирадилар ва каттароқ масъулият билан ёндашадилар.

Балки шу нарсани ишонч билан айтишимиз мумкинки, “Ҳизбут-таҳрир” тарафдорлари она қорнидан чин Исломни таниган, шариат татбиқ этувчи давлатни сидқи орзу қилган ҳолда туғил­маганлар. Динга муҳаббатни уларнинг қалбида, Аҳли сунна уламолари пайдо қилганлар. “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларининг аксарияти қалбида Қуръон ва суннатга илк муҳаббатни, ҳали Исломни атак-чечак қилиб ўрганаётган пайтларидаёқ, улар бугун қоралаётган, сиёсий кўрлик, қўрқоқлик ва масъулиятсизликда айблаётган Аҳли сунна олимлари чўғлантирган, исломни танитиш билан бирга бу тушунчаларни уларнинг дилига жойлаган эдилар.

Лекин “Ҳизбут-таҳрир” аъзоларининг қолган мусулмонлардан фарқи шундаки, улар ўзлари чала савод бўлганлари ҳолда “Ҳизб” фикрлари билан таъсирланган бошқа “чала мулла”лар таъсирига тушиб қолдилар. Агар улар чала қолган саводларини ўстиришда давом этганларида эди, ҳечам бундай фикрларга қўшилмаган бўлардилар. Ҳамма гап ана шу чаласаводликда.

Шуни унутмайлик, илм мамлакатига фақат ўз дарвозаси орқали кириш талаб этилади. Шундай экан, бошқа соҳаларда бўлгани каби, исломий билимларни ҳам фақат ўз эгаларидан, унинг асл манбаларидан олиниши лозим. Тиббиётни муҳан­дисдан, ҳарб илмини эса раққосадан ўрганиш қанчалик кулгили бўлса, Китоб ва суннат борасида бошланғич билимларга эга бўлмаган чаласавод кишидан Исломни ўрганиш бундан-да аянчлидир.

Амирул мўминин Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади:

“Бу илмни кимдан олаётганингизга диққат қилинглар! Зеро, сиз (оддий илм эмас, балки) дин ол­моқдасиз!” /Хатиб Бағдодий “Ал-Кифая фи илмир-ривая”/.

Чаласавод киши Қуръон ва суннатга муҳаббати ҳавас қилгудек бўлса-да, лекин асосли илмга эга бўлмагани сабабидан, биринчи рўбарў бўлган, усти ялтироқ шиорлар билан ўзига ром этган кишига эргашиб кетиш эҳтимоли бор. Илло Аллоҳ асраган кишиларгина хатодан сақланиб қолишлари мумкин.

Маълум бўлсинки, кузатилган барча адашишлар ҳам, ё илмнинг саёзлигидан ёки тўғри исломий даъватнинг ўзагини ташкил этувчи шаръий қоида­ларни нотўғри тушунишдан, гоҳида эса уларни умуман тушунмасликдан келиб чиқади.

Бу қоидалардан четга чиққан кимсалар Расу­луллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир эмас, бир неча ҳадисларда нажот топажаги тўғрисида башорат берган фирқаи ножиядан узоқлашган ҳисобланади. Бу қоидаларни Аллоҳ азза ва Жалла Қуръони Каримда зикр қилди ва улардан четлашган одамнинг Аллоҳ ва Расулига тескари бўлажагини тушунтирди:

«Кимга ҳидоят аниқ бўлгандан кейин Пай­ғамбарга мухолифлик қилса ва мўминлар йўлидан ўзгасига эргашса, Биз уни ўзи кетаётган йўлига қўйиб берамиз ва (охиратда) уни жаҳаннамда куйдирамиз. Нақадар нохуш жой у!»(Нисо, 115).

Аллоҳ таоло бу оятда: «Ҳидоят равшан бўлга­нидан сўнг, кимки Пайғамбарга хилоф қилса … биз уни кетганича қўйиб берамиз…» де­йиш билан кифояланмади, балки Расулуллоҳга хилоф бўлиш ёнига мўминлар йўлидан бошқа йўлга эргашишни ҳам қўшиб: «… ва мўминлар йўлидан бошқасига эргашса, биз уни кетганича қўйиб берамиз ва жаҳаннамга киритамиз. У қандоқ ҳам ёмон жой!» деб марҳамат қилди.

Бу эса барча муфассирлар қавлига кўра Расу­луллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га мухолиф бўлмасликнинг ўзи нажот топиш учун кифоя қилмаслигини, балки бунга қўшимча равишда мўминлар йўлига эргашиш ҳам вожиб эканини, ким эътиқод ёки амалда мўминларникидан бош­қа йўлни тутса, Аллоҳ ундан юз ўгириб, ишини ўзига топшириб қўяжагини, ҳатто қилаётган хатоларини ўзига чиройли зийнатлаб кўрсатиб, натижада борар жойи жаҳаннам бўлгунга қадар гумроҳликда адашиб-улоқиб юраверажагини англатади.

Чунончи, Абу Бакр халифалигида муртад бўл­ганлар ҳам аслида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га мухолиф бўлганлари учун эмас, чунки улар Расулуллоҳга эргашишни инкор этиш­маганди, лекин улардан кейин қолган Абу Бакр бошчилигидаги мўминлар йўлига юрмаганлари сабабидан муртад деб эътибор қилинганлари ҳам тафсирларда зикр қилинади.

Бинобарин, мўминлар йўлига эргашиш ёки эргашмаслик – жуда муҳим масала. Зеро, мўминлар йўлидан юрган инсон Парвардигори олам ҳузурида нажот топади. Мўминлар йўлида кетаяптими ёки бошқа йўлдами – бунга аҳамият бермаган киши эса ўзининг оқибати жаннат ёки жаҳаннам бўлишига бепарволик қилган бўлади.

Оятда назарда тутилган мўминлар кимлар? Уламолар айтадиларки, улар шу оят нузули пайтида мавжуд бўлган мўминлар, яъни саҳобалардир. Баъзи муфассирлар эса буни ҳар бир асрдаги Аҳли ҳалл вал ақд бўлган олимлар, деб тафсир қилганлар.

Ҳар иккала тақдирда ҳам, “Ҳизбут-таҳрир” та­рафдорларига ўз қарашларини жиддий қайта кўриб чиқишларига тўғри келади. Негаки, саҳобалар ва замонамиз етук уламоларининг ақида ва бошқа масалалардаги фикрлари “Ҳизбут-таҳрир” тушун­чаларидан тамомила фарқ қилади.

Тарихда ўтган ва ҳозирги мавжуд кўп гуруҳ­ларнинг адашиб-улоқишлари сабаби ҳам шу – уларнинг мўминлар йўли билан қаноат қилмаган­лари, Қуръон ва суннатни фаҳмлашда ақлларига керагидан ортиқ баҳо бериб, ҳавои-нафсларига эргашиб кетганларидир. Сўнг “ақллари далолат қилган” ноқис фикрларни асос-қоида этиб, унинг устига хатарли натижаларга олиб борувчи хуло­саларни бино қилишди.

Ояти кариманинг ушбу: «…мўминлар йўлидан бошқасига эргашса…» қисмини Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир неча саҳиҳ ҳадисларда баён қилдиларки, улар нафақат илм аҳлига, балки оддий мусулмонларга ҳам танишдир.

Инкор этмаймиз – уларнинг дилдаги ниятлари солиҳ ва холис бўлиши мумкин, лекин Аллоҳ азза ва жалла ҳузурида нажот топиш учун бунинг ўзи кифоя эмас. Зеро, ҳар қандай амалнинг Аллоҳ ҳузурида мақбул бўлиши учун қуйидаги икки шарт талаб қилингандир:

1. Аллоҳ азза ва жалла учун ниятини холис қилиш.

2. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) йўлига чиройли эргашиш.

Демак, Китоб ва суннатга амал қилишда ва уларга чақиришда холис мусулмон бўлишнинг ўзи етарли эмас. Чунки Китоб ва суннатни ҳар ким ўзича тушунаверса, мутлақо қарама-қарши хулосалар ҳам чиқарилиб, эътиқодда, ибодатда, ахлоқда ва ҳоказо барча соҳаларда ўзбилармонлик бошланар эди. Шунинг учун ҳам, холислик ёнига Қуръон ва суннатни тўғридан-тўғри шореънинг ўзидан қабул қилиб олган авлод бўлмиш саҳобалар тушунчасига кўра олишни, яъни энг тўғри, соғлом, аниқ ва ҳақ йўлга эргашишни ҳам қўшиш шарт.

Расулуллоҳ марҳамат қилдилар:

Яҳудийлар етмиш бир фирқага бўлинишди. Насоролар етмиш икки фирқага бўлинишди. Менинг умматим эса яқин келажакда етмиш уч фирқага бўлинади. Уларнинг биттасидан ташқари ҳаммаси дўзахда.

– У қайси (фирқа), ё Расулуллоҳ? – сўрашди саҳобалар.

Жамоат, – дедилар Расулуллоҳ.

Бошқа ривоятда: «Менинг йўлимни ва саҳобала­римнинг йўлини тутганлар», деб айтилган.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)­нинг ушбу жавоблари юқорида келтирганимиз: «…кимки Пайғамбарга хилоф қилса ва мў­минлар йўлидан бошқасига эргашса, биз уни кетганича қўйиб берамиз ва жаҳаннамга ки­ритамиз. У қандоқ ҳам ёмон жой!»оятига тамоман мувофиқдир. Ушбу оятнинг (аниқроғи ундаги «мўминлар йўли» деган лафзнинг) умумий маъносига биринчи галда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг саҳобалари киради. Аслида, Китоб ва суннатни яхши тушунган мусулмонга Расулуллоҳнинг «Менинг йўлимни тутганлар» дейишлари ўзиёқ етарлидир. Аммо Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Аллоҳ таолонинг: «Мўминларга марҳаматли ва меҳрибон»[63]деган сўзларига муносиб эканларини амалда кўр­сатдилар. Бинобарин, нажот топувчи фирқанинг энг муҳим аломатини айтиб кетишлари Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг саҳобалар­га ҳам, улардан кейинги умматга ҳам ниҳоятда марҳаматли ва меҳрибон эканлари исботидир.

Уммат бўлиниб кетган етмиш уч фирқа ора­сида фақат нажот топажак битта тоифагина Расу­луллоҳнинг йўлига ҳамда у зотнинг саҳобалари йўлига эргашадилар.

Мазкур ҳадис далолати ва фойдаси жиҳатидан тўғри йўлдаги ҳидоятланган халифалар тўғрисидаги ҳадисга ҳам жуда ўхшайди. Бу ҳадис «Сунан»ларда Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинган:

«Бир куни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бизга шундай ваъз қилдиларки, ундан қалблар қўрқувга келиб, кўзлар ёшланди. Биз:

– Бу видолашув ваъзига ўхшайди. Бизларга васият қилинг, ё Расулуллоҳ, – дедик. Ул зот:

Мен сизларга, устингизга ҳабаший қул раҳбар этилган тақдирда ҳам, унга қулоқ солиш ва итоат этишни васият қиламан. Чунки сизлардан ким (мендан кейин) умр кўрса, кўп ихтилофларни кўражак. Сизларга менинг йўлимни ва мендан кейинги рошид (тўғри йўлдаги) халифаларнинг йўлини тутиш вожиб бўлади, уни озиқ тиш­ларингиз билан маҳкам ушлангиз…”, – дедилар».

Бу ҳадис ҳам юқорида ўтган ҳадис маъносини тасдиқлаб келмоқда. Чунки Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) умматни (ўша пайтдаги уммат саҳобалар эдилар) ўз йўлларига эргашишга чақириш билан чекланмадилар.

Ўтмишдаги ва бугунги кўп тоифалар айнан шу нуқтада, юқоридаги оят далолатига ҳамда фир­қаланиш ҳақидаги ва рошид халифалар ҳақидаги ҳадисларнинг маъноларига эътибор бермаслик натижасида адашиб кетдилар. Айнан шу ерда адашган тоифаларнинг барчасида Китобу суннат ва солиҳ салафларимиз йўлидан оғиш бошланди.

Бу (инкор этиш имкони бўлмаган даражадаги) мустаҳкам ва (юзлаб ҳадислар билан) собит ва равшан ҳақиқат эканига қарамасдан, ҳокимларни куфр билан айблашда ғулув қилганлар ундан ғафлатдалар ва унга мутлақо бепарволар. Уларнинг иши фақат ҳокимларни кофир деб эълон қилишдан иборат бўлиб, ундан нари ҳеч вақо йўқ. Ажабланарлиси шундаки, улар ҳокимларни кофирга чиқаришда қанчалик қайсарлик қилмасинлар, ўз бошларига орттирган фитна ва балолардан бўлак, ҳеч бир арзигулик натижани қўлга киритмайдилар!

Бу одамлар сабабидан охирги йилларда турли аянчли воқеалар содир бўлди: Макка Ҳарамидаги фитна воқеаларидан бошлаб, то Мисрда бўлган фитнагача, яна (Миср ҳокими Анвар) Саадатнинг ўлдирилиши ва ниҳоят Сурияда, энди бўлса Миср ва Жазоирдаги фитналар бунга мисолдир. Ҳар кимга кўриниб турган нарса эса шуки: бу фитналар ва балолар кўпчилик айбсиз мусулмонлар қони тўкилишига, бундан бошқа анчагина бахтсизлик ва фалокатларга сабаб бўлди.

Ҳолбуки, бу машъум фалокатларнинг бари – Исломий ҳукм талабида ҳаракат қилаётганларнинг Китобу суннат матнларига хилоф уринишлари оқибатидир. Бу матнларнинг энг асосийси қуйидаги оятдир:

«(Эй, имон келтирганлар!) Сизлар учун – Аллоҳ ва охират кунидан умидвор бўлган ҳамда Аллоҳ­ни кўп ёд қилган кишилар учун Аллоҳнинг пайғамбарида гўзал намуна бордир» (Аҳзоб, 21).

Хўш, унда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ишни нимадан бошлаганлар?

Бу саволга жавобни, чинакам илмдан бироз бўлса-да, баҳраманд бўлган ҳар бир мусулмон аниқ билади – Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Ислом таълимотини қабул қилишга мойил деб гумон қилган шахсларни даъват этишдан бошлаганлар. Кейин ўша саҳобалар у зотнинг чақириғига ижобат қилишди. Буларнинг бари сизга сийратдан маълум.

Сўнгра мусулмонлар Маккада азоб ва қийин­чиликларга дучор бўлишди. Кейин биринчи ҳиж­ратга, сўнгра кўп ўтмай иккинчи бор ҳижрат қилишга буйруқ келди. Охири Аллоҳ азза ва жалла Мадинаи мунавварада Исломни мустаҳкам қилди.

Сўнг илк тўқнашувлар, кейин бир томонда му­сулмонлар билан мушрик (араб)лар ўртасида, бошқа томонда эса мусулмонлар ва яҳудийлар ўртасида урушлар бўлди ва ҳоказо.

Иккинчи асосга келсак, у ҳам шу тасфия билан боғлиқ бўлиб, тасфия орқали покланган ўша тоза Ислом ичида ўсиб келаётган мусулмон ёшларга тўғри исломий тарбия беришдир.

Агар биз бир авлод замонида фаолият қилган исломий гуруҳларнинг ғоялари ва тажрибаларини воқеликда ўргансак, уларнинг кўпчилиги – гарчи исломий ҳукм талабида кўп шовқин-сурон кўтарган бўлсалар-да – айтиб ўтганимиздек, на ўзларига, на бошқага бирон фойда келтира олмаганларининг гувоҳи бўламиз. Аксинча, уларнинг фаолияти – машруъ эканлигига ҳеч қандай исботи йўқ, кучсиз далиллар асосида қурилгани боис, кўпчилик айб­сиз одамларнинг қони тўкилишига ва бошқа мусибатларга олиб келди.

Бугун ҳам уларнинг Китобу суннатга зид эъти­қодлари ва Китобу суннатга мухолиф амаллари ҳақидаги гаплар қулоққа чалинишда давом этмоқда. Китобу суннатга хилоф равишда режалаштирил­гани туфайли яна ва яна муваффақиятсизлик ва мағлубият билан тугаётган уринишлар ҳақида гапирмасак ҳам бўлаверади.

Афсуски, бу одамлар ушбу хайрли сўзларга амал қилмай, мусулмон давлатини ўрнатиш талабини бақир-чақир қилишдан нари ўтмаётирлар. Бу ишлари уларга фойда берса ҳам кошки эди. Лекин, Аллоҳга қасамки, шоирнинг улар ҳақидаги ушбу сўзлари ростдир:

Нажот истарсан, аммо

Нажот йўли эмас бу.

Суза олгаймисан айт,

Кема билан саҳрода?

Шоядки, бу айтганларимда ҳар бир инсоф эгаси учун уни қониқтирадиган ва ҳар бир ноинсоф учун уни хатосидан тиядиган нарса топилар. Аллоҳдан ёрдам сўраб қоламиз. /«Муслимун» жаридаси № 556 5/5/1416 ҳ. – 29/9/1995 м./

 * * *

 Хулоса ўрнида

Молик ибн Динордан ривоят қилинади:

«Баъзи китобларда, Аллоҳ айтади:

«Мен подшоҳлар Подшоҳиман! Подшоҳлар қалби менинг қўлимда. Менга итоат этган кимсалар учун подшоҳларни раҳмат қилиб қўяман. Менга осий бўлганлар учун подш