“Ал-Ақоид Аc-Санусийя”

Lotin alifbosida

(“Умм Ул-Бароҳийн”)

Тўла номи Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Юсуф ибн Умар ибн Шуайб ас-Санусий ат-Талмасоний ал-Ҳасаний (832-895/1428-1490) бўлмиш зот Мағриб диёрининг Талмасон шаҳридан бўлган муҳаддис, мутакаллим ҳамда мантиқ, қироат, тарих, табиий илмлар бўйича маҳоратли олимдир (раҳимаҳуллоҳ). Унинг “Саҳиҳи Муслим”га ёзган шарҳи ҳам бўлган. Аҳли суннат ва жамоат ақидасига оид катта ва кичик иккита асар битганлар. Кичик ҳажмлиси “Умм ул-бароҳийн” (“Ҳужжатлар онаси”) деб аталади. У “ал-Ақоид ас-санусийя” номи билан танилган. Тошкентда ҳам Шарқ қўлёзмалар марказида ушбу асарнинг бир қўлёзма нусхаси сақланади, асар матни бир неча марта нашр этилган.

“ал-Ақоид ас-санусийя” (“Умм ул-бароҳийн”) асарига муаллифнинг ўзи шарҳ ёзган, шунингдек, унга ўндан ортиқ шарҳлар битилган. У араб диёрларида калом илмидан асосий ўқув дарслиги бўлиб хизмат қилиб келади. Ҳожи Халифа раҳимаҳуллоҳ “Кашф аз-зунун”да: “Бу асар тавҳид ақидасининг барчасини қамраб олган”, деган эди. Ҳақиқатдан ҳам мазкур рисола тавҳид масалаларини ўзида қамраб олган бўлиб, унда мазкур масала қисқа ва мўъжаз ҳолда тушунтиришга ҳаракат қилинган. Рисолада “Ла илоҳа иллаллоҳ, Муҳаммаду-р-Расулуллоҳ!” калимасининг икки тарафи – Аллоҳ таоло ва пайғамбарлар ҳақидаги ислом таълимоти баён этилган. Асарда аввало Аллоҳ таолонинг хос сифатлари, шунингдек, унга нолойиқ бўлган ва жоиз бўлган сифатлар бирма-бир санаб чиқилгандан сўнг уларга батафсил тўхталиб ўтилади. Пайғамбарлар ҳақидаги ислом таълимоти ҳам худди шу хилда кўриб чиқилади.

Ҳамидуллоҳ Беруний.

بسم الله الرحمن الرحيم

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм.

الحمد لله، و الصلاة و السلام على رسول الله

Ҳамдлар Аллоҳ учундир! Солат ва салом Расулуллоҳгадир!

إعلم، ان الحكم العقلىّ ينحصر فى ثلاثة اقسام: الوجوب و الاستحالة و الجواز

Билгинки, албатта ақлий ҳукм уч қисмда чекланади: “вужуб” – бўлиши зарурий; “истиҳола” – бўлиши маҳол ва “жавоз” – бўлиши жоиз.

فالواجب ما لا يتصور فى العقل عدمه، و المستحيل ما لا يتصور فى العقل وجوده، و الجائز ما يصحّ فى العقل وجوده و عدمه

Демак, вожиб – унинг йўқ бўлиши ақлда тасаввур қилинмайдиган нарса. Мустаҳийл (яъни, истиҳола) — мавжуд бўлиши ақлда тасаввур этилмайдиган нарса. Жоиз – ақлда мавжудлиги ҳам, йўқлиги ҳам тўғри келадиган нарса.

و يجب على كلّ مكلف شرعا ان يعرف ما يجب فى حقّ مولانا جلّ و عزّ و ما يستحيل و ما يجوز. و كذا يجب عليه ان يعرف، مثل ذلك فى حقّ الرسل عليهم الصلاة و السلام

Эгамиз жалла ва азза (яъни, Аллоҳ таоло) ҳаққида вожиб бўладиган, маҳол бўладиган ва жоиз бўладиган нарсаларни таниш шаръан ҳар бир ақли-ҳуши жойида бўлган, балоғатга етган мусулмонга вожиб бўлади. Шунингдек, пайғамбарлар алайҳиму-с-солату ва-с-салом ҳақларида шунга ўхшашларни ҳам таниш унга вожиб бўлади.

(Матндаги “вожиб бўлади” сўзидан фарз тушунилади. Чунки, вожиб билан фарзнинг амалиётдаги ҳукми бир хил ҳисобланади, одатда фарз ўрнига вожиб сўзи ҳам қўлланаверади.

Матнда яна “мукаллаф” сўзи ишлатилган бўлиб, бундан “шаръий ҳукмларни бажариш таклиф қилинган кимса” назарда тутилади. Шаръий ҳукмлар эса ислом динида ақли-ҳуши жойида бўлган, балоғат ёшига етган, мусулмонларга таклиф қилинади.

Пайғамбарлар ҳақларида ҳам билиш лозим бўлган нарсалар бор. Ўша нарсалар пайғамбар бўлганларга вожиб, ёки пайғамбарларда бўлиши маҳол нарсалар ёки уларда бўлиши жоиз бўлган нарсаларга бўлиб ўрганилади.).

     فممّا يجب لمولانا جلّ و عزّ عشرون صِفة: و هى الوجود، و القِدَم، و البقاء، و مخالفته تعالى للحوادث، و قيامه بنفسه اى لا يفتقر الى مَحَلّ و لا مُخَصِّصٍ، و الوحدانية اى لا ثانى له فى ذاته و لا فى صفاته و لا فى افعاله

Аллоҳ таоло учун вожиб бўладиган нарсалар йигирма (20) сифатдир. Улар вужуд (мавжудлик); қидам (қадимийлик); бақо (боқийлик); Аллоҳ таолонинг яралмишлардан бошқалиги; ўзи билан қоим бўлиши, яъни У маҳал (ўрин)га ва хословчига муҳтож бўлмайди; ваҳдоният, яъни Унинг зотида, сифатларида ва феълларида Унинг учун иккинчи йўқ.

فهذه سِتّ صفات الاولى نفسيّة و هى الوجود، و الخمسة بعدها سلبية

Демак, бу олтита (6) сифат бўлиб, биринчиси “нафсия” дейилади. У “вужуд” (мавжудлик)дир. Ундан кейинги бештаси (5) “салбия”дир.

ثمّ يجب له تعالى سبع صفات تسمّى صفات المعانى: و هى القدرة، و الارادة المتعلقتان بجميع الممكنات، و العلم المتعلق بجميع الواجبات، و الجائزات و المستحيلات، و الحياة و هى لا تتعلق بشئ، و السمع، و البصر المتعلقان بجميع الموجودات، و الكلام الذى ليس بحرف و لا صوت، و يتعلّق بما يتعلّق به العلم من المتعلّقات

Сўнгра, Аллоҳ таоло учун еттита (7) сифат вожиб бўлади, уларни “маънога эга сифатлар”, деб аталади. Улар қудрат ва ирода. Иккови ҳам жами мумкин нарсаларга тааллуқли бўлади. Илм – у вожиб, жоиз ва мустаҳил нарсаларнинг ҳаммасига боғланган. Ҳаёт – у бирор нарсага боғлаб қўйилмаган. Самъ (эшитиш) ва басар (кўриш) – иккови жами мавжудотларга боғлангандир. Калом – у ҳарф ва овозсиз бўлган нарса. У илмга тааллуқли нарсаларга алоқадор бўлади.

(Боғлиқ ва тааллуқли жиҳатлар рисоланинг кейинги ўринларида кўрсатиб ўтилган).

ثمّ سبع صفات تسمّى صفات معنويّة، و هى ملازمة للسبع الاولى: و هى كونه تعالى قادرا، و مريدا، و عالما، و حيّا، و سميعا، و بصيرا، و متكلّما

Сўнгра, еттита (7) сифат “маънавий сифатлар” деб номланади. Улар аввалги етти сифат учун лозим бўлувчи бўлади. Улар Аллоҳ таолонинг қодир, мурид (хоҳловчи), олим, ҳайй (тирик), самиъ (эшитувчи), басир (кўрувчи) ва мутакаллим (гапирувчи) бўлмоғидир.

و ممّا يستحيل فى حقّه تعالى عشرون صفة، و هى أضداد العشرين الاولى: و هى العدم، و الحدوث، و طروّ العدم، و المماثلة للحوادث بان يكون جزما اى تأخذ ذاته العليّة قدرا من الفراغ، او يكون عرضا يقوم بالجزم، او يكون فى جهة للجِرْم، او له هو جهة، او يتقيّد بمكان او زمان، او تتّصف ذاته العليّة بالحوادث، او يتّصف بالصغر او الكبر، او يتّصف بالاعراض فى الافعال او الاحكام

Аллоҳ таоло ҳаққида маҳол бўлган нарсалар йигирма (20) сифатдир. Улар аввалги йигирмата сифатларнинг зидларидир. Улар йўқлик; пайдо бўлишлик; йўқликнинг янгиланиб туриши; пайдо бўлган нарсаларга ўхшашлик; яъники, “жазм” бўлиши, яъни Аллоҳнинг олий зоти бўшлиқдан бирор миқдорни олади; ёки энлик ҳосил бўлади ёки жиҳат (тараф) бўлади; ёки Унинг жиҳати бор дейилади; ёки бирорта маконга ёхуд замонга боғлаб қўйилади; ёки Унинг олий зоти пайдо бўлган нарсалар билан тавсиф қилинади; ёки кичиклик ва катталик билан сифатланади; ёки Унинг феъллари ва ҳукмларида аразлар (аксиденция, симптом) билан сифатланади, дейишлардир.

(Аллоҳ таоло йўқ бўлмайди. У пайдо ҳам бўлган эмас. У йўқ нарсалар ва пайдо бўлган нарсаларнинг бирортасига ўхшамайди. У бўшлиқдаги бирорта жойни эгаллаб турган зот эмас. Унинг бўйи ва эни йўқ, бирорта томони ҳам йўқ. У бирорта маконга эга эмас, ундан замон ўтмайди. Чунки, у ўша макон ва замонларни Ўзи яратган зотдир. Бирота пайдо бўлган нарсалар билан Аллоҳ тавсиф қилинмайди. Аллоҳ таолони жуссаси каттаю кичик деб аталмайди. Унинг феъллари ва ҳукмларида аксиденция акс этмайди.).

و كذا يستحيل عليه تعالى ان لا يكون قائما بنفسه، بان يكون صفة يقوم بمَحَلّ، او يَحْتاج الى مُخَصِّصٍ

Шунингдек, Аллоҳ таолога ўзи билан қоим бўлмаслиги, яъники, маҳал (ўрин)да турадиган ёки хословчига муҳтож бўладиган сифат бўлмоғи маҳол бўлади.

(Аллоҳ таоло ўз зотида қоим бўлган зотдир. У зот бирорта ўрин-жойда – маконда турмайди, унинг ишларини хослаб турадиган бирорта зот йўқдир.).

و كذا يستحيل عليه تعالى ان لا يكون واحدا بان يكون مركّبا فى ذاته، او يكون له مماثل فى ذاته او فى صفاته، او يكون معه فى الوجود مؤثّر فى فعل من الافعال

Шунингдек, Аллоҳ таолога битта бўлмаслиги, яъники, ўз зотида таркиб топган бўлмоғи, ўз зотида ёки сифатларида ўхшовчи бўлмоғи ёки У билан бирга вужудда феъллардан бирорта феълда таъсир қилувчи бўлмоғи маҳол бўлади.

(Аллоҳ таоло бирорта ўзига ўхшаган нарсадан таркиб топмаган. Аллоҳ таолонинг зотига ва сифатларига бирорта зот ва сифатлар ўхшамайди. Аллоҳ таолонинг бирорта феъллари бировнинг таъсири билан бўлмайди, балки ўзининг хоҳиш-иродаси ва куч-қудрати ила бўлади.).

و كذا يستحيل عليه تعالى العجز عن مُمْكِنٍ ما، و ايجاد شئ من العالم مع كراهته لوجوده اى عدم ارادته له تعالى، او مع الذهول او الغفلة او بالتعليل او بالطبع

Шунингдек, Аллоҳ таолога бирорта мумкин қилувчиликдан ва оламдан бирорта нарсани вужудга келтиришни ёқтирмаганлиги, яъни унинг иродаси йўқлиги билан бирга ёки эсанкираш ва ғафлат билан бирга ёки иллат ва табъи сабабли вужудга келтиришдан ожизлик маҳол бўлади.

(Аллоҳ таоло вужудга келиши мумкин бўлган нарсаларни яратишдан асло ожиз қолмайди. Бирорта нарсани вужудга келтиришни ёқтирмаса ёки ирода қилмаса, Унинг ёқтирмаганлиги ва ирода қилмаганлиги учун ўша нарса асло вужудга келмайди. Аллоҳ таоло бирор нарса вужудга келишида эсанкираб қолмайди, ғафлатга қолмайди. Аллоҳ таоло иллатга учрамайди, табъи хира бўлмайди.).

و كذا يستحيل عليه تعالى الجهل، و ما فى معناه بمعلومٍ ما، و الموت و الصمم و العمى و البكم

Шунингдек, Аллоҳ таолога жаҳолат – билимсизлик ва унинг маъносидаги бирорта маълум нарса, ўлим, карлик, кўрлик ва гунглик маҳол бўлади.

و أضداد الصفات المعنوية واضحة من هذه

Бундан маънавий сифатларнинг зидлари равшандир.

و امّا الجائز فى حقّه تعالى ففعل كلّ ممكن او تركه

Аллоҳ таолонинг ҳаққида жоизликка келсак, демак, ундан ҳар бир мумкин феълни қилиш ёки уни тарк этишлик тушунилади.

و امّا برهان وجوده تعالى فحدوث العالم لانه لو لم يكن له مُحْدِث، بل حدث بنفسه لزم ان يكون احد الامرين المتساويين مُساويا لصاحبه راجحا عليه بلا سبب و هو محال

Аллоҳ таолонинг мавжудлиги ҳужжатига келсак, демак у оламнинг пайдо бўлишидир. Чунки, агар унинг учун пайдо қилувчи бўлмаса, балки ўзича пайдо бўлса, эгасига баробар бўлган, сабабсиз унга устун бўлувчи ҳолда бир-бирига тенг икки ишнинг бири бўлмоғи лозим бўлиб қолади. Бу эса маҳолдир.

و دليل حدوث العالم ملازمته للاعراض الحادثة من حركة او سكون او غيرهما، و ملازِم الحادث حادث. و دليل حدوث الاعراض مشاهدة تغيّرها من عدم الى وجود و من وجود الى عدم

Оламнинг пайдо бўлганликнинг далили унинг ҳаракат, сокинлик ёки икковидан бошқа пайдо бўлувчи араз (аксиденция)ларнинг керак бўлишидир. Пайдо бўлганга узвий боғлиқлик янгидан пайдо бўлмоқдир. Араз (аксиденция)ларнинг пайдо бўлиши эса уларнинг йўқликдан вжудуга ва вужуддан йўқликка томон ўзгармоғини мушоҳада қилмоқдир.

و امّا برهان وجوب القِدَم له تعالى، فلانه لو لم يكن قديما لكان حادثا فيفتقر الى مُحْدِث فيلزم الدور او التسلسل

Аллоҳ таолонинг қидам (қадимий)лигининг вожиблиги ҳужжатига келсак, зотан, агар қадим бўлмаса, ҳодис (янги пайдо бўлган) бўларди. Шунда пайдо қилувчига муҳтож бўлади. Демак, давр ёки тасалсул (айланиш ёки силсила) лозим бўлади.

و امّا برهان وجوب البقاء له تعالى، فلانه لو امكن ان يلحقه العدم لانتفى عنه القدم لكون وجوده حينئذٍ جائزا لا واجبا. و الجائز لا يكون وجوده الا حادثا كيف، و قد سبق قريبا وجوب قدمه تعالى و بقائه

Аллоҳ таолонинг боқийлигининг вожиблиги ҳужжатига келсак, агар унга йўқлик ёпишиши мумкин бўлса, бу вақтда унинг мавжудлиги жоиз, вожиб бўлмаган учун ундан қадимлик инкор қилинган бўлади. Жоизлик эса унинг мавжудлиги қандай бўлмасин фақат ҳодис (пайдо бўлувчи) бўлади. Дарҳақиқат, Аллоҳ таолонинг қадимлиги ва боқийлигининг вожиблиги ҳақида айтиб ўтилди.

و امّا برهان وجوب مخالفته تعالى للحوادث فلانه لو ماثل شيئا منها لكان حادثا مثلها، و ذلك محال لما عرفت قبل من وجوب قدمه تعالى و بقائه

Аллоҳ таолонинг янги пайдо бўлганларга тескари эканлигининг вожиблиги ҳужжатига келсак, агар улардан бирор нарсага ўхшаш бўлса, унга ўхшаш ҳодис (пайдо бўлувчи) бўлади. Бу эса олдинроқ Аллоҳ таолонинг қадимлиги ва боқийлигининг вожиблигини таниганинг каби маҳолдир.

و امّا برهان وجوب قيامه تعالى بنفسه، فلانه تعالى لو احتاج الى مَحَلّ لكان صفة، و الصفة لا تتّصف بصفات المعانى و لا المعنويّة.  و مولانا جلّ و عزّ يجب اتّصافه بهما فليس بصفة، و لو احتاج الى مُخَصِّصٍ لكان حادثا كيف. و قد قام البرهان على وجوب قِدَمه تعالى و بقائه

Аллоҳ таолонинг ўзи қоим бўлишининг вожиблиги ҳужжатига келсак, агар Аллоҳ таоло бирорта маҳал (ўрин)га муҳтож бўлса, битти сифат бўлиб қоларди. Бу сифат эса маънодор ва маънавий сифатлар билан сифатланмай қолади. Аллоҳ азза ва жалла у икки сифат билан сифатлангандир, бу сифат билан эмас. Агар хос қилувчига муҳтож бўлса, қандайдир ҳодис (пайдо бўлувчи) бўлиб қоларди. Дарҳақиқат, Аллоҳ таолонинг қадимлиги ва боқийлигининг вожиблигига ҳужжат барпо бўлгандир.

و امّا برهان وجوب الوحدانيّة له تعالى، فلانه لو لم يكن واحدا لزم ان لا يوجد شئ من العالم للزوم عجزه حينئذٍ

Аллоҳ таолонинг ваҳдонияти (ягоналиги)нинг вожиблиги ҳужжатига келсак, агар У ягона бўлмаса, унда ожизлигини лозим қиладиган оламда бирор нарса топилмаслиги лозим келарди.

(Яъни, Аллоҳ таоло ягонадир. Агар у ягона бўлмаганда, оламда бирор нарса ожиз қилинмай қоларди. Чунки, бир илоҳ ожиз қолдирмоқчи бўлса, бошқаси қодир қилмоққа урунган, бу билан эса олам вайронга учраган бўларди.).

و امّا برهان وجوب اتّصافه تعالى بالقدرة و الارادة و العلم و الحياة، فلانه لو انتفى شئ منها لما وُجد شئ من الحوادث

Аллоҳ таолонинг қудрат, ирода, илм ва ҳаёт билан сифатланишининг вожиблигига келсак, агар улардан бирортаси инкор қилинса, пайдо бўлувчилардан бирор нарса топилган бўларди.

(Агар Аллоҳ таолонинг қудрат, ирода, илм ва ҳаёт каби сифатларидан бирортасини Унда йўқ дейдиган бўлсак, Унинг қудрати, иродаси, илми ёки ҳаёти кейин пайдо бўлган ҳодис нарса деб тасаввур қилишимизга тўғри келади. Бунинг эса маҳол эканлиги ўз-ўзидан маълум.).

و امّا برهان وجوب السمع له تعالى و البصر و الكلام، فالكتاب و السنّة و الاجماع. و ايضا لو لم يتّصف بها لزم ان يتّصف باضدادها و هى نقائص، و النقص عليه تعالى مُحال

Аллоҳ таолонинг самъ (эшитиш), басар (кўриш) ва калом (гапириш) сифатларининг вожиблиги ҳужжатига келсак, бунга далил Китоб (Қуръон), суннат (Ҳадис) ва ижмоъ (уламолар иттифоғи)дир. Яна агар Аллоҳ таоло улар билан сифатланмайдиган бўлса, унинг зидлари билан сифатланиши лозим бўлиб қолади. Бу эса нуқсонлардир. Аллоҳ таолога нуқсонлар маҳолдир.

و امّا برهان كون فعل المُمْكنات، او تركها جائزا فى حقّه تعالى، فلانه لو وجب عليه تعالى شئ منها عقلا او استحال عقلا، لانقلب الممكن واجبا او مستحيلا، و ذلك لا يُعقل

Аллоҳ таоло ҳаққида мумкин нарсаларни бажаришнинг бўлиши ёки уларни тарк қилишнинг жоиз бўлиши ҳужжатига келсак, агар Аллоҳ таолога улардан бирор нарса ақлан вожиб бўлса ёки ақлан маҳол бўлса, мумкин нарса вожибга ёки мустаҳил (маҳол)га айланган бўларди. Бу эса ақлга тўғри келмайди.

و امّا الرسل عليهم الصلاة و السلام فيجب فى حقّهم الصدق و الامانة و تبليغ ما أمروا بتبليغه للخلق

Пайғамбарлар алайҳимуссолату вассаломларга келсак, бас, улар ҳаққида туғри сўзлилик, омонатдорлик, буюрилган нарсаларини халққа ўз етказув (услуб)лари ила етказишдир.

و يستحيل فى حقّهم عليهم الصلاة و السلام أضداد هذه الصفات: و هى الكذب و الخيانة بفعل شئ ممّا نُهوا عنه نَهْىَ تحريم او كراهة و كتمان شئ ممّا أمروا بتبليغه للخلق

Улар – алайҳимуссолату вассалом – ҳақларида ушбу (юқоридаги) сифатларнинг зидлари маҳол бўлади. Улар ёлғончилик ҳамда ҳаром ва макруҳлик қайтариғи ила ман қилинган нарсаларни қилиш билан хиёнат этиш ҳамда халқ учун етказишлик буюрилган нарсаларни яширишдир.

و يجوز فى حقّهم عليهم الصلاة و السلام ما هو من الاعراض البشريّة التى لا تؤدّى الى نقص فى مراتبهم العليّة كالمرض و نحوه

Улар – алайҳимуссолату вассалом – ҳақларида башарият белгиларидан иборат нарсалар жоиз бўлади. Касаллик ва шунга ўхшашлар уларнинг олий мартабаларида камчиликка етиб бормайди.

(Пайғамбарлар ҳам башарият орасидан сайланган зотлар бўлгани боис башариятга хос нарсалар улардан содир бўлганда камчилик деб ҳисобланмайди. Жумладан, қазойи ҳожатга бориш; оч ва чанқоқ бўлганда еб-ичиш; тўйиб ухлаш; касалликка чалиниш; хурсандлик ва шодликда кулиш ва ҳоказо.).

امّا برهان وجوب صدقهم عليهم الصلاة و السلام فلانّهم لو لم يصدقوا للزم الكذب فى خبره تعالى لتصديقه تعالى لهم بالمعجزة النازلة منزلة قوله تعالى صدق عبدى فى كلّ ما يبلّغ عنّى

Пайғамбарларнинг – алайҳимуссолату вассалом – тўғрисўзлилигининг вожиблиги ҳужжатига келсак, бас, албатта улар агар тўғрисўз бўлмасалар, Аллоҳ таолонинг уларга ўзи туширган мўъжизаси билан тасдиқлаш учун “Бандам мендан етказган ҳар бир нарсада тўғрисўздир!”, деб нозил қилган хабарида ёлғон лозим бўлиб қоларди.

و امّا برهان وجوب الامانة لهم عليهم الصلاة و السلام، فلانّهم لو خانوا بفعل محرّم او مكروه، لانقلب المحرّم او المكروه طاعةً فى حقّهم، لانّ الله تعالى أمرنا بالاقتداء بهم فى اقوالهم و افعالهم، و لا يأمر الله تعالى بفعل محرّم و لا مكروه. و هذا بعينه هو برهان وجوب الثالث

Пайғамбарларнинг – алайҳимуссолату вассалом – омонатдорлигининг вожиблиги ҳужжатига келсак, бас, албатта улар агар ҳаром қилинган ёки макруҳ ишни қилиш билан хиёнат қилсалар, ўша ҳаром ёки макруҳ улар ҳаққида тоатга айланган бўларди. Чунки, Аллоҳ таоло уларнинг гаплари ва ишларида уларга эргашишни бизларга буюрган. Аллоҳ таоло ҳаром ва макруҳ ишга буюрмайди. Бунинг ўзгинаси учинчи вожибликнинг ҳужжатидир.

(Учинчи вожиблик буюрилган нарсаларни халққа бекаму кўст етказишдир.).

و امّا دليل جواز الاعراض البشريّة عليهم، فمشاهدة وقوعها بهم، امّا لتعظيم اجورهم او للتشريع او للتسلّى عن الدنيا او للتنبيه لخسّة قدرها عند الله تعالى و عدم رضاه بها دار جزاء لانبيائه و اوليائه باعتبار احوالهم فيها عليهم الصلاة و السلام

Пайғамбарларга башарият белгиларининг жоиз бўлиши далилига келсак, ўша нарсаларнинг уларда юзага келишини мушоҳада этмоқдир. Бу Уларнинг савобларини улуғлаш учун ёки шариатга киритиш учун ёки дунёда тасалли бериш учун ёки Аллоҳ таолонинг наздида ўша нарсаларнинг қадри енгиллигидан ва қиёмат кунида улардан норози бўлишидан огоҳлантириш учундир. Бу борада пайғамбарлари ва авлиёлари аҳволларига (алоҳида) эътибор қаратиш учундир.

و يجمع معانى هذه العقائد كلّها قول لا اله الا الله محمّد رسول الله، اذ معنى الالوهيّة استغناء الاله عن كلّ ما سواه و افتقار كلّ ما عداه اليه. فمعنى لا اله الا الله لا مستغنى عن كلّ ما سواه و مفتقر اليه كلّ ما عداه الا الله تعالى

Ушбу ақоиднинг барча маънолари “Ла илоҳа иллаллоҳ, Муҳаммаду-р-Расулуллоҳ!” калимасида жамъ бўлади. Чунки, “улуҳият” (илоҳлик)нинг маъноси Илоҳнинг Ўзидан бошқа ҳар бир нарсадан беҳожат бўлиши ва Ундан бошқаларнинг ҳар бири Унга муҳтож бўлишидир. Демак, “Ла илоҳа иллаллоҳ!”нинг маъноси: “Аллоҳ таолодан ўзга Ўзидан бошқа ҳар бир нарсадан беҳожат бўлувчи ва Ундан бошқаларнинг ҳар бири Унга муҳтож бўлувчи йўқдир!”.

امّا استغناؤه جلّ و عزّ عن كلّ ما سواه، فهو يوجب له تعالى الوجود و القِدَم و البقاء و المخالفة للحوادث و القيام بالنفس و التنزّه عن النقائص و يدخل فى ذلك وجوب السمع له تعالى و البصر و الكلام. اذ لو لم تجب له هذه الصفات لكان مُحتاجا الى المحدث او المحلّ او من يدفع عنه النقائص و يؤخذ منه تنزّهه تعالى عن الاعراض فى افعاله و احكامه، و الا لزم افتقاره الى ما يحصّل غرضه كيف

Аллоҳ азза ва жалланинг Ўзидан бошқа барча нарсадан беҳожат эканига келсак, Аллоҳ таолонинг мавжудлиги, қадимлиги, боқийлиги, яралмишлардан бошқача бўлиши, ўзича қоим бўлиши, камчиликлардан пок бўлиши зарур бўлади. Бунга эса Аллоҳ таолонинг эшитувчилиги, кўруви ва калом сифатининг зарурлиги ҳам киради. Чунки, Унга ушбу сифатлар зарур бўлмаса, пайдо қилувчига ёки ўтказувчига ёки ундан камчиликларни даф қиладиган кимсага муҳтож бўлади.

Ушбу қоидадан Аллоҳ таолони феълари ва ҳукмларида аразлардан поклаш олинади. Акс ҳолда, Унинг қандайдир мақсадини ҳосил қиладиган нарсага муҳтожлиги лозим бўлиб қолади.

و هو جلّ و عزّ الغنىّ عن كلّ ما سواه و يؤخذ منه ايضا انه لا يجب عليه فعل شئ من الممكنات و لا تركه. اذ لو وجب عليه تعالى شئ منها عقلا كالثواب مثلا لكان جلّ و عزّ مفتقرا الى ذلك الشئ ليتكمّل به غرضه. اذ لا يجب فى حقّه تعالى الا ما هو كمال له كيف و هو جلّ و عزّ الغنىّ عن كلّ ما سواه

Аллоҳ азза ва жалла Ўзидан бошқа ҳар бир нарсадан бойдир (беҳожатдир). Ушбу қоидадан эса Унга мумкин (яратилган) нарсалардан бирортасини бажариш ёки тарк қилиш вожиб бўлмайди. Чунки, агар ақлга кўра Аллоҳ таолога, масалан, савоб бериш каби улардан бирортаси вожиб бўлса, мақсадини тугал қилиш учун ушбу нарсага Аллоҳ азза ва жалла муҳтож бўлиб қоларди. Зотан, Аллоҳ таоло ҳаққида фақат тўла комилликгина вожиб бўлади. Шундай қилиб, Аллоҳ азза ва жалла Ўзидан бошқа ҳар бир нарсадан бойдир (беҳожатдир)!

و امّا افتقار كلّ ما عداه اليه جلّ و عزّ فهو يوجب له تعالى الحياة و عموم القدرة و الارادة و العلم، اذ لو انتفى شئ منها لما امكن ان يوجد شئ من الحوادث، فلا يفتقر اليه شئ كيف و هو الذى يفتقر اليه كلّ ما سواه

Аллоҳ таолодан ўзга барча нарса Унга муҳтож эканига келсак, Аллоҳ таоло учун ҳаёт ва умуман, қудрат, иродат ва илм зарур бўлади. Чунки, Ундан бирор нарса инкор қилинса, яралмишлардан бирор нарсанинг вужудга келиши мумкин бўлиб қолади ва Унга бирор нарса муҳтож бўлмай қолади. Ҳолбуки, У шундай зотки, Ўзидан бошқа барча нарса Унга муҳтож бўлади!

و يوجب له تعالى ايضا الوحدانية، اذ لو كان معه ثانٍ فى الألوهيّة، لما افتقر اليه شئ للزوم عجزهما حينئذ كيف، و هو الذى يفتقر اليه كلّ ما سواه

Аллоҳ таолога яна ваҳдоният – яккаю ягоналик зарур бўлади. Чунки, илоҳликда У билан бирга иккинчиси бўлса, Унга қандай бўлмасин икковини ожиз қолдириш лозим бўладиган бирор нарса муҳтож бўлади. Ҳолбуки, У шундай зотки, Ўзидан бошқа барча нарса Унга муҳтож бўлади!

و يؤخذ منه ايضا حدوث العالم باسره اذ لو كان شئ منه قديما لكان ذلك الشئ مستغنيا عنه تعالى كيف، و هو الذى يجب ان يفتقر اليه كلّ ما سواه

Ушбу қоидадан яна оламнинг пайдо бўлганлиги олинади. Чунки, оламдан бирор нарса қадимий бўлса, ушбу нарса Аллоҳ таолодан қандай бўлмасин беҳожат бўлиб қоларди. Ҳолбуки, У шундай зотки, Ўзидан бошқа барча нарса Унга муҳтож бўлмоғи зарур бўлади!

و يؤخذ منه ايضا انه لا تأثير لشئ من الكائنات فى أثرٍ ما، و الا لزم ان يستغنى ذلك الاثر عن مولانا جلّ و عزّ كيف، و هو الذى يفتقر اليه كلّ ما سواه عموما

Ушбу қоидадан яна коинотда бирор нарсанинг қандайдир таъсири унга сезилмаслиги олинади. Акс ҳолда, ушбу таъсир Аллоҳ азза ва жалладан қандай бўлмасин муҳтожсиз бўлиши лозим бўлиб қолади. Умуман олганда, Ўзидан бошқа барча нарса Унга муҳтож бўлади!

و على كلّ حال هذا، ان قدّرت انّ شيئا من الكائنات يؤثّر بطبعه. و امّا ان قدّرته مؤثّرا بقوّة جعلها الله فيه، كما يزعمه كثير من الجهلة، فذلك محال ايضا، لانه يصير حينئذٍ مولانا جلّ و عزّ مفتقرا فى ايجاد بعض الافعال الى واسطة. و ذلك باطل لما عرفت من وجوب استغنائه جلّ و عزّ عن كلّ ما سواه. فقد بان لك تضمّن قول لا اله الا الله للاقسام الثلاثة التى يجب على المكلّف معرفتها فى حقّ مولانا جلّ و عزّ. و هى ما يجب فى حقّه تعالى و ما يستحيل و ما يجوز

Барча ҳолатларда бундай: агар коинотдаги бирор нарсага у ўз ҳолича таъсир қиладиган ҳолда қодир бўлишинг ёки Аллоҳ таолонинг яратган қуввати билан таъсир қилган ҳолда қодир бўлишинг мумкин. Нодон кимсаларнинг кўпчилиги шундай ўйлайдилар. Бу ҳам маҳолдир. Чунки, бу ҳолатда Аллоҳ жалла ва азза айрим ишларни воситага кўра ижод қилишдан ожиз қолган бўларди. Бу эса пуч гапдир. Сен Аллоҳ азза ва жалланинг ўзидан бошқа барча нарсалардан беҳожат экани вожиблигини билгансан. Дарҳақиқат шу ерда сенга “Ла илоҳа иллаллоҳ” калимасининг Аллоҳ таоло ҳаққида билиш мукаллафга вожиб бўладиган учта қисмни ўз ичига олган мавзуси равшан бўлди. Улар Аллоҳ таоло ҳаққида вожиб бўладиган, маҳол бўладиган ва жоиз бўладиган нарсалардир.

و امّا قولنا محمّد رسول الله صلى الله عليه و سلم، فيدخل فيه الايمان بسائر الانبياء و الملائكة و الكتب السماويّة و اليوم الآخر لانه عليه الصلاة و السلام جاء بتصديق جميع ذلك كلّه

Бизнинг “Муҳаммадун Расулуллоҳ” деган гапимизга келсак, Аллоҳ таоло у зотга саловат ва салом йўлласин. Унга бошқа пайғамбарлар, фаришталар, самовий китоблар ва охират кунига ишониш ҳам киради. Чунки, у зоти шариф алайҳиссалом буларнинг барчасинини тасдиқлаб олиб келганлар.

و يؤخذ منه وجوب صدق الرسل عليهم الصلاة و السلام و استحالة الكذب عليهم، و الا لم يكونوا رسلا أمناء لمولانا العالِم بالخفيّات جلّ و عزّ، و استحالة فعل المنهيّات كلها لانّهم ارسلوا ليعلموا الناس بأقوالهم و افعالهم و سكوتهم، فيلزم ان لا يكون فى جميعها مخالفة لامر مولانا جلّ و عزّ الذى اختارهم على جميع خلقه، و أمِنَهُم على سرّ  وحيه

Ундан пайғамбарлар алайҳимуссолат вассаломнинг тўғрисўз эканлиги ва уларнинг ёлғон гапиришши маҳоллигининг вожиблиги олинади. Агар бундай бўлмаганда эди, пайғамбарлар махфийликларни ҳам биладиган жалла ва азза Эгамизга ишончли зотлар бўлмасди. Қайтарилган ишларнинг барчасини қилишлари ҳам маҳолдир. Чунки, улар одамларга ўзларининг гаплари, феъллари ва сукутлари ила таълим беришлари учун юборилгандир. Бундан лозим келадики, уларнинг барчалари Аллоҳ таолонинг амрларига мухолиф бўлмайдилар. Зотан, уларни Аллоҳ таоло жами халқига ихтиёр қилгандир, уларни ўзининг ваҳий сирига ишончли қилиб қўйгандир.

و يؤخذ منه جواز الاعراض البشريّة عليهم، اذ ذاك لا يقدح فى رسالتهم و علوّ منزلتهم عند الله تعالى، بل ذاك ممّا يزيد فيها

Ушбу қоидадан эса пайғамбарларга башарий аломатлар жоиз бўлиши олинади. Чунки, бу нарса уларнинг пайғамбарликларига, Аллоҳ таоло ҳузуридаги ўринларининг олийлигига таъна етказа олмайди. Балки, бу нарсалар уларни (даража ва мартабаларни) зиёда қилади.

فقد بان لك تضمّن كلمتى الشهادة مع قلّة حروفها لجميع ما يجب على المكلّف معرفته من عقائد الايمان فى حقّه تعالى، و فى حقّ رسله عليهم الصلاة و السلام. و لعلها لاختصارها مع اشتمالها على ما ذكرناه، جعلها الشرع ترجمة على ما فى القلب من الاسلام. و لم يقبل من احد الايمان الا بها، فعلى العاقل ان يُكثر من ذكرها مستحضرا لما احتوت عليه من عقائد الايمان، حتى تمتزج مع معناها بلحمه و دمه. فانه يرى لها من الاسرار و العجائب، ان شاء الله تعالى، ما لا يدخل تحت حصر

Бас, дарҳақиқат сенга шаҳодат калимасининг ҳарфлари оз бўлишига қарамасдан бандага Аллоҳ таоло ва пайғамбарлари алайҳимуссолату вассаломлар ҳақларидаги имон ақоидидан танимоқ-билмоқ вожиб бўладиган барча нарсаларни қамраб олгани равшан бўлди. Унинг мухтасарлиги, биз зикр қилганимиздек, кенгқамровли экани биландир. Шариат уни қалблардаги нарсага исломий таржимон қилгандир. Имоннинг бирортасини унингсиз қабул қилмайди. Оқил кимсага ундаги имон ақоидидан қамраб олган маълумотларни ҳозир тутган ҳолда уни кўп зикр қилиш лозим бўлади. Ҳатто уларнинг маъноси билан унинг гўшти ва қонига сингиб кетади. Улардан, Худо хоҳласа, чек-чегарасиз сирлар ва ажойиботларни кўради.

و بالله التوفيق، لا ربّ غيره، و لا معبود سواه. نسأله سبحانه و تعالى ان يجعلنا و احبّتنا عند الموت ناطقين بكلمتى الشهادة عالمِين بها. و صلى الله على سيّدنا محمّد، كلّما ذكره الذاكرون و غفل عن ذكره الغافلون. و رضى الله تعالى عن اصحاب رسول الله اجمعين، و التابعين لهم، باحسان الى يوم الدين. و سلام على المرسلين، و الحمد لله ربّ العالمين

Тавфиқ Аллоҳдандир! Ундан бошқа парвардигор йўқ! Ундан ўзга маъбуд йўқ! Аллоҳ субҳонаҳу ва таолодан бизларни ва севганларимизни ўлим вақтида калимаи шаҳодатни (маъносини) билган ҳолда айтмоқларини сўраймиз. Аллоҳ саййидимиз Муҳаммадга зокирлар зикр қилганчалик, ғофиллар эса унинг зикридан ғофил бўлганчалик саловат йўлласин! Аллоҳ таоло Расулуллоҳнинг барча саҳобаларидан ва уларга эргашган тобеъинлардан қиёмат кунигача яхшилик ила рози бўлсин! Расул пайғамбарларга саломлар бўлсин! Оламлар рабби Аллоҳга ҳамдлар хосдир!

Тамом.

Яна бўлимга тегишли...

Фикр билдиринг

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *